TRƯƠNG CHÍNH – TỪ PHÊ BÌNH ẤN TƯỢNG ĐẾN NHÀ NGHIÊN CỨU

Trương Chính (1916-2004), tên thật là Bùi Trương Chính, còn có bút danh là Nhất Văn, quê ở Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh. Ông từng viết văn từ năm 1936, lúc 20 tuổi, , viết một loạt bài phê bình, nhưng chưa đăng báo, chỉ đến năm 1939 mới cho in tập Dưới mắt tôi. Ông định viết một tập phê bình thơ, nhưng thấy Hoài Thanh ra tập Thi nhân Việt nam, thì thôi và chuyển sang nghiên cứu văn học dân gian. Trong Kháng chiến chống Pháp ông làm ở Bộ giao thông vận tải, nên không viết lách gì. Sau được sang học trung văn ở khu học xá trung ương ở Quế Lâm, Trung Quốc, về nước tham gia nhóm Lê Quý Đôn viết văn học sử, sau về Đại học sư phạm Hà Nội dạy văn học Trung Quốc. Ông chuyển sang dịch thuật Lỗ Tấn và nhiều tác phẩm văn học Trung Quốc và văn học thế giới, đồng thời nghiên cứu văn học cổ. Ông thỉnh thoảng cũng có viết phê bình văn học hiện đại. Tác phẩm có Tuyển tập Trương Chính, 2 tập, Nxb Văn học, 1997. Trong tuyển tập này ông có 9 bài nghiên cứu chung về văn học, văn hóa Việt Nam; 21 bài nghiên cứu văn học cổ điển, trong đó có 7 bài về Nguyễn Du, 27 bài phê bình văn học. Trong đó có 4 bài về Hồ Hồ Chí Minh, 6 bài về Đặng Thai Mai, 4 bài về Hoài Thanh, 13 bài về văn học trước 1945. Như vậy, mặc dù ông bận dịch thuật, nghiên cứu văn học cổ, song bài phê bình cũng khá dày dặn. Ở đây tôi chủ yếu đề cập tới ông như một nhà phê bình văn học.

     Trong lời “Tựa” Dưới mắt tôi, ông Văn Ngoạn giới thiệu ông là người có quan niệm phê bình văn học là “lựa lọc để nâng giấc những tài năng mới phát triển, và đánh đổ những định kiến thiên lệch, những dư luận sai lầm, những lời bình phẩm nông nổi của một số người đối với những kiệt tác. Nhà phê bình còn phải trừ thải nhưng cây bút không tương lai, sắp đặt lại thứ bực đích đáng cho các nhà văn.”[1] Đó là tuyên ngôn của nhà phê bình mới 23 tuổi, một hoài bão lớn của người chưa có kinh nghiệm. Đó cũng chính là quan niệm khen và chê, khẳng định và phủ định, tương tự như quan niệm của nhiều nhà phê bình đương thời, giống Trương Tửu, Vũ Ngọc Phan. Đặc điểm của Trương Chính là phê bình trực tiếp vào tác phẩm, chứ không theo phương pháp nào như các ông Mại, ông Tửu và ông Hải Triều.

     Đọc vào văn bản Dưới mắt tôi, thì có thể nói Trương Chính là người phê bình theo khuynh hướng xã hội, dựa vào sự thể hiện tư tưởng của thời đại. Ông khẳng định các tác phẩm của các nhà văn Tự lực văn đoàn như Nhất Linh, Khái Hưng chủ yếu vì khuynh hướng chống chế độ đại gia đình cổ hủ, khẳng định nhu cầu giải phóng của con người cá nhân, cải cách xã hội, đồng tình với các số phận tối tăm, bất hạnh, cùng một khuynh hướng với các nhà văn đó. Có thể nói, ông đứng trên lập trường của Tự lực văn đoàn, cho nên trong khi ông khen các tác phẩm của Nhất Linh, Khái Hưng là kiệt tác, thì lại đánh giá rất thấp, tới mức khinh thường đối với Nguyễn Công Hoan, coi ông chỉ là một kẻ pha trò, một anh hề mua vui cho đám đông, đó là một định kiến. Ông chỉ trích Vũ Trọng Phụng là khiêu dâm, theo luận điệu của mấy ông Tự lực thì cũng thật hời hợt. Sau này trong Tuyển tập ông chỉ chọn lại có 4 bài về Lạnh lùng, Tối tăm của Nhất Linh, Gia đình của Khái Hưng và Một người của Lê Văn Trương, lại đặt ở phần phụ cuối sách.

     Trương Chính lúc này là nhà phê bình chỉ đi sâu vào một thể loại là tiểu thuyết. Nhận định của ông chủ yếu dựa vào cốt truyện, nhân vật, kết cấu, sự miêu tả tâm lí, ngôn ngữ. Nhưng phê bình của ông là phê bình ấn tượng, nghĩa là phê bình dựa trên các ấn tượng do tác phẩm lưu lại, chứ không phải trải qua một sự phân tích thấu đáo về cốt truyện, nhân vật, tâm lí, chi tiết. Chẳng hạn phê bình Đời mưa gió của Nhất Linh và Khái Hưng mà ông không quan tâm đến các lời nói của Tuyết, nó chứng tỏ Tuyết là người thế nào, mà giải thích đó là “cái thảm trạng gây ra bởi chế độ đại gia đình”. Ông không thấy chủ nghĩa cá nhân cực đoan, nổi loạn nơi Tuyết, “muốn em là của riêng em, em không muốn mình là sở hữu của ai cả”. Khi phê bình tiểu thuyết ông lại muốn nhà tiểu thuyết phải miêu tả theo ý ông! Ông chê Bỉ vỏ của Nguyên Hồng do dồn nén nhiều tai nạn vào cho một nhân vật, và chê là tầm thường. Thế Truyện Kiều chẳng phải đã dồn rất nhiều tai nạn vào một thân Kiều hay sao? Vì thế phê bình của ông chưa đạt được tính khách quan, khoa học.

    Sau cách mạng tháng Tám, nhất là sau 1954, ông tham gia biên soạn văn học sử, nghiên cứu văn học cổ, đặc biệt là phiên dịch Lỗ Tấn. Văn dịch của ông đạt được sự Việt hóa sâu sắc, tinh tế do vốn từ ngữ phong phú, hành văn uyển chuyển. Văn dịch của ông cũng có đôi chỗ dịch sai rải rác ở các tác phẩm. Có bài dịch sai hẳn nội dung, như bài Một chiến sĩ như thế thành Hạng chiến sĩ ấy, biến nhân vật thành một kẻ phản diện, do không hiểu tư tưởng của Lỗ Tấn và hiểu biết chữ hán cũng có hạn chế. Hai chữ “đầu thương” là cái ngọn lao dùng để ném thì ông dịch thành “cây súng đầu hàng” nghe rất buồn cười. Lỗ Tấn từng coi tạp văn củ ông là “chủy thủ” và “đầu thương”, nghĩa là dao găm và ngọn lao, dùng để chiến đấu. Lỗi như thế là rất rất hiếm. Nếu đối chiếu lại các bản dịch tạp văn có lẽ sẽ còn một vài lỗi tươngtự. Ông đã biên dịch tập thơ chữ Hán Nguyễn Du và nghiên cứu nhiều vấn đề khác, có thành tựu, được ghi nhận. Phê bình Hồ Chí Minh, Hoài Thanh, Đặng Thai Mai, chủ yếu góp một tiếng nói thể hiện tình cảm yêu mến, kính phục, ca ngợi hết lời của ông. Ông gọi học giả Đặng Thai Mai bằng Cụ rất cung kính. Đáng chú ý hơn cả là các bài về Tự lực văn đoàn và văn học trước 1945, có vẻ như ông muốn khẳng định sự đúng đắn của ông trong giai đoạn trước.

   Các bài viết về tiểu thuyết, về kịch trước 1945,viết về Nhất Linh, Khái Hưng, Vũ Trong Phụng… đều là bài viết trong giáo trình Lược thảo năm 1957, cho nên quan điểm giai cấp luận được quán triệt rất kĩ, đánh giá nặng nề. Đến 30 năm sau, năm 1989, viết lại Tự lực văn đoàn, nhà phê bình mới có cái nhìn đúng đắn, cởi mở. Lúc này ông mới nhận thấy các yếu tố tích cực của văn học Tự lực văn đoàn. “Rút cục lại, trong một thời gian rất dài , ở trường phổ thông cũng như trường đại học, học sinh, sinh viên cứ yên trí sách Tự lực văn đoàn là văn chương đồi trụy, phản động, thậm chí là “sách cấm.”[2] Nhà phê bình được thở ra nhẹ nhõm. 

 Năm sau, 1990, trong bài Nhìn lại vấn đề giải phóng phụ nữ trong tiểu thuyết Tự lực văn đoàn  nhà phê bình đã nhận ra biết bao giá trị tích cực của văn học này. “Nói tóm lại các nhà văn Tự lực văn đoàn đã công kích nhiều mặt của chế độ phong kiến, đặc biệt là luân lí phong kiến, đối với phụ nữ. Họ chủ trương tự do hôn nhân, tự do yêu đương, xây dựng hạnh phúc gia đình trên tình yêu đôi lứa. Họ căm thù cảnh mẹ chồng nàng dâu, họ chủ trương người đàn bà trẻ được tự do cải giá, họ vạch rõ bộ mặt giả dối, xảo quyệt của những mẹ ghẻ…Họ đứng về phía cá nhân chống lại lớp người cũ. Họ đứng về phía cá nhân chống lại chế độ đại gia đình. Diện đấu tranh của họ còn hẹp, nhưng cũng nhờ họ chiến đấu trên mặt trận văn học như thế, nên mới giải phóng được nhiều chị em phụ nữ ở thành thị. Có các cô Loan, cô Mai, cô Nhung, chị em ở thành thị mới được sống thoải mái, được kén chọn người yêu…..Những việc làm của Tự lực văn đoàn hồi đó đúng theo chiều hướng của chúng ta ngày nay. Làm ngơ không nói đến là không công bằng. Nói đến mà cố hạ thấp đi cũng là không phải.”[3]

      Từ nhà phê bình ấn tượng, chủ quan, TrươngChính đã trở thành nhà phê bình mác xít, rồi từ sau Đổi mới, ông tự cởi trói để nhìn văn học thông thoáng hơn.Tuy nhiên sự nghiệp nửa sau đời ông chủ yếu là phiên dịch và nghiên cứu, phê bình văn học chỉ chiếm một phần nhỏ và không thật nổi bật. Đó chính là lí do vì sao khi viết Lí luận phê bình văn học thế kỉ XX (2003) trong sách Văn học Việt Nam thế kỉ XX vấn đề và lịch sử, tôi đã không đưa tên Trương Chính vào diện các nhà phê bình giai đoạn 1030 – 1945.Đóng góp về nghiên cứu, dịch thuật của Trương Chính cũng không nhỏ. Tôi sẽ noi đến trong một dịp khác.


[1] Trương Chính, Dưới mắt tôi, Bản in của Nxb Hội nhà văn-Tao Đàn, Hà Nội, 2016, tr. 4-5.

[2] Tuyển tập Trương Chính, Tập 2, Nxb Văn học, tr. 410.

[3] Tuyển tập Trương Chính, tập 2, tr. 424-425.

About Trần Đình Sử

Giáo sư tiến sĩ Lý luận văn học, khoa Ngữ Văn, Đại học sư phạm Hà Nội
Bài này đã được đăng trong Uncategorized. Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s