VẤN ĐỀ TÁC GIẢ TRONG DI SẢN CỦA M. M. BAKHTIN

Trân Đình Sử

Tôi chọn vấn đề tác giả trong di sản của M. Bakhtin do mấy lí do sau: 1. Đây là một trong những vấn đề quán xuyến suốt đời của ông, từ những tác phẩm đầu tiến viết vào những năm 20, như Vấn đề nọi dung, chất liệu và hình thứccủa tác phẩm nghệ thuât, Tác giá và nhân vật trong hoạt động thẩm mĩ, qua cuốn Những vấn đề (sáng tác) thi pháp Dostoievski năm (1929) 1963, cho đến bài trả lời phỏng vấn cuối đời năm 71và nhiều tác phẩm khác.. 2. Tác giả là một trong những vấn đề phức tạp bực nhất của lí thuyết văn học, từ lí thuyết tiểu sử, qua phê bình mới Anh Mĩ, dến chủ nghĩa cấu trúc và giải cấu trúc với mệnh đề tác giả đã chết. Chứng nào chưa hiểu tác giả người ta vẫn chưa hiểu văn học là gì.3. Vấn đề tác giả liên quan đế hàng loạt vấn đề của văn học như thi pháp,phong cachs, đặc trưng văn học và cấu trúc hình thức văn học…Bản thân chngs tôi cũng viết một bài về tác giả dưới nhan đề Quan niệm thi pháp tác giả của M. Bakhtin năm 1992. Đồng thời tôi cũng vận dụng quan niệm của Bakhtin để nghiên cứu Cái nhìn nghệ thuật của Nguyễn Du trong Truyện Kiều, tức là nghiên cứu tác giả qua cá nhìn.

Điểm khác biệt của Bakhtin khi bán về tác giả là ông bàn trên cơ sở các nguyên lí mĩ học, trước hết là mĩ học sáng tác ngôn từ. Trong lịch sử mĩ học từ Hegel, Kan chưa bàn đến phạm trù tác giả. So với các quan niệm về tác giả hiện hành, quan niệm của Bakhtin rất đặc biệt. Ông làm rõ hơn khu vực thể hiện tác giả trong tác phẩm.

Trong lí thuyết của mình khái niệm tác giả của Bakhtin có ba cấp độ. Một là tác giả tiểu sử, tức là con người thực tại, có năm sinh, năm mất, co đời sống vật chất, có bản quyền tác giả…Tác giả này có thể là tập thể (sáng tác tập thể) hay cá nhân. người mà trường phái tiểu sử học rất coi trọng, không được Bakhtin bàn tới, coi như nằm ngoài sự quan sát. Hai là tác giả – người sáng tạo (avtop-tvarets), đây là đối tượng nghiên cứu chủ yếu của ông, và ba là tác giả có tính thứ hai, xuất hiện trong văn bản như là những mặt nạ biểu hiện nghệ thuật. Tác giả có tính thứ hai này đã gây tranh cãi trong lí thuyết văn học Nga những năm 70, khi B. O. Korman, một học giả nổi tranh luận lại với Bakhtin. Đây cho đến nay vẫn là một vấn đề chưa được giải quyết triệt để.  Bài báo cáo này chỉ tập trung nói về tác giả sang tạo ở M. Bakhtin.

Khái niệm tác giả của  Bakhtin xây dựng trên nền tảng lí thuyết giao tiếp. Trong hoạt động giao tiếp hàng ngày ai phát ngôn có ý tưởng độc đáo đều được coi là tác giả trong cuộc đối thoại. Bất cứ ai có phát ngôn, có tiếng nói, có lập trường của mình đều là tác giả. Tất nhiên tác giả văn học là một hiện tượng rất phức tạp mà trung tâm là cuộc đối thoại giữa tác giả và nhân vật..  Để hiểu tác giả này thì trước hết phải hiểu tác phẩm văn học, cái sản phẩm mà nhà văn với tư cách tác giảphải tạo ra.

Theo Bakhtin, tác phẩm văn học là một chỉnh thể đối thoại của hai chủ thể chính, đó là tác giả và nhân vật. Nhân vật và thế giới của nó là thế giới của tự nhiên và đời thường, thế tục  với hai tính chất là nhận thức và các hành vi có tính đạo đức. Trong thế giới của minh nhân vật sống cuộc đời của nó với những tính toán lo toan, đam mê, say, tỉnh, hành động của nó., có kết cục thế này hay thế khác hay chưa biêt gì  của nó. Nhân vật sống có nghĩa là nó luôn luôn phản ứng với môi trường của nó. Nhưng nhân vật không bao giờ biết ý nghĩa và giá trị đích thực của đời mình. Muốn biết điều đó phải có một kẻ khác, một ý thức khác,  đứng ngoài mới thấy được. Tác giả chính là một kẻ khác, kẻ đứng ngoài. Nếu tác giả chỉ quan sát và đánh gia nhân vật về các mặt nhận thức và hành vi đạo đức, thì anh ta cũng không phải là tác giả nghệ sĩ.Tác giả nghệ sĩ , là kẻ đứng ngoài, không can dự vào đời sống của nhân vật, nhưng phản ứng lại với đời sống của nhân vật và thế giới của anh ta về mặt giá trị thẩm mĩ. Vậy nội dung của tác phẩm văn học, theo M..Bakhtin, là cái chỉnh thể tương tác của các giá trị nhận thức, đạo đức và thẩm mĩ đó, trong đó thẩm mĩ là quan trọng nhất, bởi vì nó đem lại một nhận thức mới. Bakhtin cũng không cho rằng chân, thiện, mĩ nhất trí với nhau, bởi vì người ta không thể đánh giá cái chân bằng tiêu chí thiện và cũng không đánh gia hai cái đó bằng cái mĩ, vì thước đo của chúng hoan toàn khác nhau,

Bakhtin đã hiểu mối quan hệ tác giả với nhân vật và thế giới của nó như là quan hệ giữa Chúa trời đối với chúng sinh. Chúng sinh cứ biết ngụp lặn trong bể dục cho hết sức mình, mà không biết cuộc đời đi đến đâu, còn chúa thì biết hết, chúa biết cả quá khứ và tương lại của bên ngoài và bên trong cả mầm mống và kết cục, biết hết cái gì đang đợi họ..Tác giả trong ý nghĩa từ nguyên có nghĩa là Chúa trời và là đấng sáng thế, đáng tạo hoá. Cũng theo quan niệm Kitô giao, Chúa trời và các nhân vật chúng sinh thường xuyên đối thoại giao tiếp với nhau. Có thể nói quan niệm tác giả và đối thoại của M. Bakhtin có nguồn gộc Kito giáo. Hiểu như thế, theo tôi về cơ bản là đúng và nó cho thấy làm tác giả của sáng tạo nghệ thuật đâu phải là một công việc tầm thường và không phải ai, lúc nào cũng làm được.

Vậy chức năng và vị trí của tác giả trong tác phẩm văn học là như thế nào? Theo lí thuyết văn học hiện hành, ta biết, giao tiếp nghệ thuật là một hoạt động gián tiếp, nghĩa là khác với giao tiếp thong thường tác giả không trực tiếp biểu hiện trong tác phẩm, trong văn bản tác phẩm không hiện diện lời trực tiếp của tác giả. Chỉ có nhan đề tác phẩm là sản phẩm trực tiếp của tác giả. Tác giả hiện diện trong tác phẩm dưới dạng một kẻ ẩn mình, một cái tôi thứ hai nấp sau các mặt nạ, để cho người tiếp nhận được chủ động. Cho nên việc đòi hỏi tác giả chết đi là thừa.  Quan niệm của M. Bakhtin cũng tương tự như vậy, song ông lí giải mọt cách khác, mà lí thuyết văn học hiện đại giải thích khác. Lí luận văn học có lúc hiểu tác phẩm văn học là một thế giới hình tượng. không gắn bó gì với ngôn ngữ. Sau đó lại có quan niệm xem tác phẩm văn học là văn bản ngôn ngữ. Cách hiểu thứ nhất tác phẩm gíông như một sự tưởng tượng, còn cách hiểu thứ hai tác phẩm là một tổ chức thuần tuý ngôn ngữ.  M. Bakhtin đã phê phán cả hai cách ấy. Theo ông, tác phẩm nghệ thuật thực chất không phải là văn bản, cũng không phải là một hình tượng hiện thực nào đó về nhân vật, mà là một khách thể thẩm mĩ do hình thức nghệ thuật kiến tạo hiện ra trong tiếp nhân của người xem. Tác phẩm văn học có hai lớp hình thức. Lớp hình thức thứ nhất bao trùm thế giới nghệ thuật của nhân vật gọi là hình thức kiến tạo ( tiếng Nga là arkhitektornika). Như trên đã nói, Bakhtin hiểu tác giả là một kẻ đứng ngoài, có trường nhìn siêu viết so với nhân vật.  Là kẻ khác, tác giả là người có vị thế đứng ngoài (vnenakhodimosch, transgredialnosch )để ngắm nghĩ, chiêm nghiệm,nghĩ những điều mà nhân vật không bao giờ có thể biết, cho nên có khả năng tạo ra một hình thức bao trùm nhân vật, hoàn thành một cách cảm nhận về nhân vật. Hoạt động của nhân vật được hiểu là hoàn thành một sự kiện về nhân thức và sự kiện về hành vi đạo đức. Tác giả lại hoàn thành một sự kiện khác, sự kiện thẩm mĩ, ở một mặt phẳng khác. ở các bình diện không gian, thời gian, hàm ý, và tạo ra các tính chất thẩm mĩ khác như bi, hài, umua, châm biếm, cao cả, cảm thương. Tác giả sẽ tạo cho nhân vật và thế giới của nó một hình thức kiến tạo, mang giá trị thẩm mĩ, biến nhân vật và thế giới của nó  thành một khách thể thẩm mĩ. Hình thức kiến tạo này, một mặt gắn với thế giới của nhân vật, nhưng mặt khác nó là hình thức chủ quan của tác giả, chỉ có tác giả mới làm được.  Hình thức này trở thành một ranh giới, một đường biên giữa thế giới nhân vật và thế giới của tác giả ở trong tác phẩm. Về thực chất, hình thức này chính là hình thức của cái nhìn (videnie), được thể hiện trong các quan niệm và các điểm nhìn. Ranh giới này chia tác phẩm làm hai nửa. Một bên là thế giới được miêu tả (thuộc về các nhân vật, thiên nhiên, đồ vật) và một bên là thế giới miêu tả (thuộc về tác giả, người đọc., người kể chuyện, các tầng bậc kể chuyện, hệ thống các điểm nhìn. Khi nhân vật tham gia kể chuyện hay khi người kể chuyện sử dụng diểm nhìn nhân vật thì có sự xâm nhập, đan xen, dính nhau của hai thế giới, nhưng ranh giới của chúng vẫn phân biệt). Hai thế giới này không tách rời nhau nhưng đồng thời  không hoà nhập với nhau được. Chũng chỉ tiếp giáp nhau để cái này soi qua cái kia, cái này ngắm cái kia. Thế giới miêu tả là thế giới của hình thức mang ý nghĩa thẩm mĩ, gồm hình thức kiến tạo có chức năng đánh giá và hình thức kết cấu. Hình thức kiến tạo gắn với nhân vật cùn hình thức kết cấu thì găn với văn bản.Nó bao gồm ngôn từ, từ vựng, văn bản, giọng điệu, nhịp điệu, tác giả, người đọc. Để thực hiện hình thức kiến tạo này, tác giả huy động tư tưởng, cái nhìn, năng lực cảm giác của toàn bộ thân thể vào việc miêu tả thế giới nhân vật. Tác giả thay đổi không gian thời gian, chia cắt cái không thể chia cắt, kết hợp cái thực tế không thể kết hợp. Để tổ chức văn bản tác giả lại vận dụng các nguyên tắc của hình thức kết cấu ngôn từ, tuỳ thuộc vào thể loại. Các thể loại thuần tuý là hình thức kết cấu, cho nên nó trở thành kí ức khi sáng tác và tiếp nhận. . Với cách hiểu này, tác giả là người sáng tạo hình thức kiến tạo của tác phẩm, người tổ chức cái nhìn nghệ thuật của tác phẩm và làm biến đổi thể loại.

Sự sáng tạo hình thức kiến tạo này thể hiện tính tích cực cao nhất của nhà nghệ sĩ. Nhà nghệ sĩ tham gia vào sáng tác với tất cả tâm hồn và th, do đó mới làm nên tác giả. Trong khi đó hà khoa học chỉ tạo nên sự thống nhất khách thể, cho nên nhà khoa học không phải là tác giả sáng tạo. Bakhtin viết: “Tôi tìm thấy bản thân mình trong hình thức, tôi tìm thấy tính tích cực sáng  tạo hình thức có giá trị sinh sản của tôi trong đó,, tôi cảm thấy một cách sống động sự vận động của cái khách thể do tôi sáng tạo ra, ở đó,  không chỉ trong hành vi sáng tạo đầu tiên,không chỉ là trong sự biểu diễn của chính tôi, mà cả trong sự soi ngắm tác phẩm nghệ thuật: Tôi cần phải cảm thấy trong một chứng mực nào đó tôi là  người sáng tạo ra hình thức, để, nói chung, nhằm thực hiện một hình thức nghệ thuật có ý nghĩa như nó vốn thế.”(tr. 57)  “Tôi cần phải thể nghiệm hình thức  như là một thái độ tích cực của tôi đối với nội dung, để thể nghiệm nó một cách thẩm mĩ: tôi  hát, tôi kể, tôi miêu tả bằng hình thức và trong hình thức.Tôi biểu hiện tình yêu của tôi, sự khẳng định của tôi, sự tiếp nhận của tôi bằng hình thức.” (tr. 58) Ông lại nói : “Tính cá thể thẩm mĩ chính là hình thức kiến tạo thuần tuý của khách thể thẩm mĩ.” Hình thức kiến tạo là hình thức của tâm hồn và thân thể người sáng tạo. Toàn bộ sự rung động của người sáng tạo do đó đã đi vào hình thức của tác phẩm văn học. Do đó không thể tước bỏ tác giả khỏi tác phẩm mà không xoá bỏ luôn sự khác biệt của các tác phẩm. Xét về mặt này, tác giả không bao giờ chết, và khi đọc tác phẩm người đọc có thể hình dung được hình tượng tác giả được thể hiện trong sáng tác. Tác giả chỉ thực sự chết khi người ta không thẩm định theo nguyên tắc thẩm mĩ, mà tuỳ tiện suy diễn theo lối xã hội học dung tục và lúc này chính người đọc giết chết tác giả mà nạn nhân là Hà Minh Tuân, Phù Thăng ngày nào. Luận điểm tác giả đã chết đã thổi phồng mặt mâu thuẫn, đa dạng trong cấu trúc tác phẩm. trong ngữ cảnh giải cấu trúc mà đích cuối là xoá nhoà mọi khác biệt của tác phẩm.Họ biến người đọc và tác giả vốn là những người nương tựa vào nhau như kẻ tri âm tri kỉ, đồng sáng tạo  với nhau thành những kẻ tử thù, một chết một sống.

M. Bakhtin đã vận dụng lí thuyết của ông về tác giả đẻ nghiên cứu thi pháp của Dostoievski. Trong lời nói đầu của công trinh Những vấn đề thi pháp Dostoievski ông tuyên bố  cuốn sách nghiên cứu nhà nghệ sĩ Dostoievski, tức nghiên cứu tác giả của các tác phẩm nổi tiếng, nghiên cứu các hình thức của cái nhìn nghệ thuật của nhà văn, qua đó chỉ ra Dostoievski là nhà cách tân hình thức tiểu thuyết vĩ đại nhất, là người sáng tạo ra hình thức tiểu thuyết đa thanh. Trong công trình gồm năm chương này, ngoài chương 1 là chương đặt vấn đề ra, hai chương 1 và 2 nghiêng về nghiên cứu hình thức kiến tạo, hai chương bốn năm nghiêng về hình thức kết cấu của sáng tác của nhà văn. Có thể lấy công trình này để phần nào minh hoạ quan niệm tác giả và hình thức nghệ thuật của nhà nghiên cứu. Về hình thức kiến tạo, nhà văn Nga đã xem các nhân vật nhứ là cac ý thức, các nhân vật tự ý thức, không phải là các nhân vật khách thể. Chúng tự ngắm mình trong gương, đối thoại ngầm với nhau trong ý thức, chúng nói lời sau cùng về mình. Tác giảkhông đưa ra nhận định của mình sau cùng về nhân vật như tiểu thuyết đọc thoại. Một cuộc đối thoại của các ý thức độc lập nhau nhưng không tách rời nhau là hình thức mới của tiểu thuyết. Hình thức cacnaval trong tiểu thuyết của Rabelaise, Cervantes với các loại nhân vật nghịch dị, người khổng lồ, người hề, người ngốc, tên đại bợm. M. Bakhtin cũng vận dụng quan hệ tác giả/ nhân vật để phân tích tác phẩm thơ trứ tình. Đó là bài thơ Biệt li của A. S. Pushkin, tác giả ó phân biệt với người được miêu tả trong thơ, phân biết với nhân vật trữ tình, nhân vật nhập vai. Tuy nhiên đây vẫn là vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu. Thế giới nhân vật và cái nhìn nghệ thuật của tác giả có sự tương ứng, tương tác  với nhau. Bởi hình thức đó làm cho kiểu nhân vật đó bộc lộ đầy đủ tính chất thẩm mĩ của nó. Hình thức kết cấu là hình thức tổ chức thể loại và tổ chức văn bản ngôn từ.tức là hình thức kết cấu văn bản bao gồm các liên kết các thahành phần phát ngôn, trong đó có lời người kể chuyện, các lời của nhân vật, các kiểu lời đan xen nhau giữa lời nhân vật và lời người kể chuyện, tạo thành lời đa thanh.ở đây ta thấy hình thức kiến tạo và hình thức kết cấu tuy là khác nhau, nhưng chúng thẩm thấu, xâm nhập vào nhau. Đa thành là hình thức của kiến tạo, làm nên cái độc đáo về tiểu thuyết của Dostoievski, nhưng các phát ngôn thể hiện đa thanh lại thuộc hình thức kết cấu. Ở đây việc M. Bakhtin chỉ ra “lời tác giả” như một thành phần bên cạnh lời của nhân vật, có thể là thiếu nhất quán vi như ông đã nói trong bài trả lời phỏng vấn tạp chí Thế giới mới năm 1971, tác giả là người sáng tạo tác phẩm thì không thể hiện diện trong sản phẩm mà anh ta sang tạo, nếu hiểu đó là sản phẩm tinh thần thì anh ta tồn tại trong toàn bộ tác phẩm, chứ không tồn tại trong một bộ phận riêng lẻ nào của tác phẩm. Sự hiếu nhất quán là điều khó tranh đối với một tác giả  hầu như suốt đời thiếu điều kiện xuất bản để trau chuốt tác phẩm của mình. Tuy nhiên, trong các mặt nạ của lời tác giả, nhất định có những lời, những ý, những phát ngôn thể hiện trong thành ý thức của tác giả.  Trong các trường hợp này nếu gọi bằng “lời của tác giả” thiết nghĩ vẫn có tính khách quan của nó. Tất nhiên M. Bakhtin là người rất tôn trọng các ranh giới của các hiện tượng văn hoá. Ông đã chia ra ranh giới của thế giới nhân vật, ranh giới của thế giới của sự miêu tả, ranh giới của tác phẩm nghệ thuật và ngoài tác phẩm nghệ thuật, thì ông sẽ không vi phạm nó.

Quan niệm tác giả nội tại (immanent) của M. Bakhtin gặp gỡ với quan niệm tác giả hàm ân đứng sau các nhân vật người kể chuyện trong lí thuyết tự sự hiện đại. Cái nhìn nghệ thuật trong tác phẩm, hiểu theo nghĩa rộng, không chỉ nhìn bằng mắt, mà còn cảm bằng tất cả các giác quan, băng toàn bộ thân thể, bên trong và bên ngoài, được ngưng kết trong các phương tiện của văn bản, như là bằng chứng của sự hiện diện của tác giả trong tác phẩm, mà người kể chuyện, nhân vật như là những mặt nạ của tác giả, là điều không thể bác bỏ, và việc nghiên cứu phong cách cá tính tác giả vẫn là một đề tai thú vị của nghiên cứu văn học, mà các thứ lí thuyết liên văn bản chỉ có tác dụng khơi gợi thêm về ranh giới vấn đề chứ không phủ nhận dược.

Hà Nội, 4 tháng 11 năm 2019

Tài liệu thamkhảo

  1. Bakhtin M. Vấn đề nội dung, chất liệu và hình thứ nghệ thuật (1924) trong sách Những ván đề văn học và mĩ học, Nxb Nghệ thuật, M., 1975. Các trích dân trong bài lấy từ bản này.
  2. Bakhtin M.Tác giá và nhân vật trong hoạt động thẩm mĩ, trong sách Mĩ học sáng tạo ngôn từ, Nxb Nghệ tM., 1979.
  3. Bakhtin. Những vấn đề thi pháp Dostoievski, Trần Đình Sử, Lại Nguyên Ân, Vương Trí Nhàn dịch, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1998.
  4. N. D. Tamarchencohocj sáng tạo ngôn từ của M. M. Bakhtin và các truyền thống triết học ngữ văn học Nga,  Nxb Kulaghina, M., 1911.
  5. N. D. Tamarchenco, Tác giả, Lã Nguyên dịch.
  6. S. N. Broitman. Cái tôi tự quyết và cái tôi phi cổ điển, Lã Nguyên dịch.
  7. B. O. Korman. Quan sát hệ thuật ngữ của M. Bakhtin, trong sachs Tuyển tậo tác phẩm của B. O. Korman, Nxb Đại học Izhevssk, 1992.
  8. A. Faystov. Về vấn đề tác giả trong trứoc tác của M. Bakhtin. Tài liệu trên mạng, xuất bản năm 1996.
  9. Trần Đình Sử. Quan niệm thi pháp tác giả của M. Bakhtin, đăng trên tạp chí Ngữ văn của Bộ Giáo dục, sau in vào sách Lí luận và phê bình văn học, Nxb Tác phẩm mới, Hội nhà văn, năm 1996.
  10. Trần Đình Sử. Cái nhìn nghệ thuật của Nguyễn Du về con người. Tạp chí văn học, số 6 năm 1983.

About Trần Đình Sử

Giáo sư tiến sĩ Lý luận văn học, khoa Ngữ Văn, Đại học sư phạm Hà Nội
Bài này đã được đăng trong Uncategorized. Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s