MUỐN LÀM THẰNG CUỘI

(TẢN ĐÀ)

Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu là nhà thơ của buổi giao thời. Ông xuất hiện khi chế độ phong kiến Việt Nam tan rã, nhà nho cũ hết thời, chế độ thực dân được thiết lập, xã hội tư sản hóa và đồng tiền lên ngôi. Là một kẻ xuất thân trong dòng họ khoa bảng lâu đời, tự biết mình có tài, đa tình nhưng vào đời lận đận, thi cử nhân không đỗ, người yêu đi lấy chồng, Tản Đà đã hết sức thất vọng, buồn chán. Ông đã phản ứng lại xã hội, thời thế bằng thái độ của một nhà nho tài tử truyền thống. Một mặt, ông muốn giải thoát khỏi cuộc đời bụi bặm, trần tục để bay vào thế giới tự do, mộng ảo. Rồi ông sẽ phát nguyện :

      Kiếp sau xin chớ làm người

Làm con chim nhạn tung trời mà bay.

Trong một bài hát nói, bài Hỏi gió, ông khao khát một cơn gió lớn thần thoại của Trang Tử để thoát khỏi cõi trần :

Gió hỡi gió phong trần ta đã chán

Cánh chim bằng chín vạn những chờ mong

Nên chăng gió cũng chiều lòng ?

Mặt khác, ông cũng học theo Trang Tử coi cuộc đời như giấc mộng. Ông sẽ viết truyện Giấc mộng con (1917), rồi Giấc mộng lớn (1929), tự coi mình như một đấng trích tiên bị đày xuống hạ giới luôn nhớ về cõi trời và ứng xử ngông nghênh, ngạo mạn.

Bài Muốn làm thằng Cuội này in trong tập Khối tình con (xuất bản năm 1916), đã thể hiện đầy đủ toàn bộ tâm sự, ứng xử của nhà thơ như ông sẽ bộc lộ hoàn toàn sau đó.

Đọc nhan đề bài thơ đã thấy rõ xu hướng muốn giải thoát, xa lánh bụi trần của nhà thơ. Việt Nam có truyện thần thoại Thằng Cuội cung trăng do vợ quên lời chồng dặn cho nên cây đa làm thuốc bay lên trời, tận cung trăng. Cuội tiếc cây, bám vào cây nên cũng lên ở cung trăng. Do tích đó mà nhà thơ có ý muốn bay lên cung trăng, lên cung điện mặt trăng.

Nhưng muốn lên cung trăng thì phải có lý do và có người giúp đỡ. Nhà thơ bèn nghĩ đến chị Hằng trong thần thoại Trung Quốc, vốn rất quen thuộc với người Việt Nam. Chị Hằng là vợ của Hậu Nghệ, do uống trộm thuốc tiên của chồng mà bay lên cung trăng một mình, trở thành tiên nữ trên ấy.

Mở đầu bài thơ, thi sĩ thốt ra một tiếng kêu, tiếng kêu buồn chán đầy tâm sự :

Đêm thu buồn lắm chị Hằng ơi,

Trần thế em nay chán nửa rồi !

Tiếng kêu thật chân thành (buồn lắm), tiếng nói thật tha thiết (chị Hằng ơi), lời xưng hô thật thân mật (em, chị). Ý chán trần thế đã được thông báo rất rõ. Trần thế là cõi đời, song không chỉ là cõi đời thông thường mà là cõi đời bụi bặm, đối lập với cõi tiên sung sướng, êm đềm. Chỉ cần nói “chán trần thế” là người ta hiểu ngay cái ý muốn lên tiên của thi sĩ.

Tuy nhiên, muốn lên được cung trăng lại phải thăm dò, đề nghị, vì mặt trăng đã có chị Hằng làm chủ. Hai câu 3, 4 thể hiện ý đó :

Cung quế đã ai ngồi đấy chửa ?

Cành đa xin chị nhắc lên chơi.

Câu hỏi thăm dò cho thấy là thi sĩ biết Hằng Nga ở một mình nơi cung quế, chưa có ai ngồi ghế chủ, và gợi lại sự cô đơn của cô, cuộc sống không có thằng Cuội. Câu đề nghị đã nêu khá rõ ràng : xin chị nhắc cành đa cho em lên chơi với chị. Hoặc có thể hiểu khác một chút, xin chị nhắc em lên với cành đa trên đó.

Để lời đề nghị thêm đắt, thi sĩ sẽ “luận” cho ra ý nghĩa của sự hiện diện của mình ở trên đó :

Có bầu có bạn, can chi tủi,

Cùng gió cùng mây, thế mới vui.

Có em lên làm bạn thì em hết buồn mà chị cũng khỏi tủi. Cả hai cùng vi vu mây gió với nhau lại càng vui. Cái ý gạ gẫm của hai câu này rất rõ. Mấy chữ “có bầu có bạn”, “cùng gió cùng mây” nghe ra cái ý cặp kè, cặp đôi, và ai bảo chuyện gió mây đây lại không phải là chuyện gió trăng ? Mấy câu thơ để lộ cốt cách đa tình của thi sĩ.

Liệu chừng đề nghị của mình có hiệu quả, nhà thơ bắt đầu mơ ước đến tương lai, viễn cảnh được ở cung  trăng mãi mãi :

Rồi cứ mỗi năm rằm tháng tám,

Tựa nhau trông xuống thế gian cười.

Tản Đà muốn được lên tiên, lên cung trăng để “mỗi năm”, tức là mãi mãi, ngày rằm Trung thu trăng tỏ cùng “tựa nhau” với Hằng Nga nhìn xuống thế gian mà cười. Cười thế gian ô trọc hay cười vui vì được sánh vai với Hằng Nga, giải được nỗi sầu chán nơi trần thế ? Có lẽ cả hai. Vì sao lại phải rằm tháng tám ? Đó là vì đêm thu trăng tỏ soi khắp thế gian, mà cũng vì bài thơ đã mở đầu bằng “Đêm thu buồn lắm” thì phải kết bằng tháng tám cười vui, trước sau hô ứng, cân đối. Nếu hai câu đầu tỏ ý chán trần thế, thì hai câu kết đã thể hiện ước mơ tránh xa trần thế. Bài thơ thể hiện một bố cục chặt chẽ, mạch lạc theo lối cổ điển.

Bài thơ này không hề giản đơn là một ước muốn thoát ly đời sống, mà chủ yếu là một cách bày tỏ thái độ chán ngán đối với cõi trần thế đầy trắc trở, chật vật, khó khăn : đồng tiền được đề cao, tài năng, lương tâm bị hạ thấp. Bài thơ chán trần thế, chán đời, chứ không chán sống. Ông thích thơ, thích rượu, thích ăn ngon, thích bè bạn, thích ngao du phong cảnh, thích tình duyên, lấy đó làm mối duyên gắn bó với đời. Nói tóm lại là thích “chơi” để thể hiện trọn vẹn tài năng, tình cảm của mình, tự khẳng định cá tính mình. Trong bài Còn chơi sau này gồm 60 câu khẳng định tư tưởng yêu đời :

Nghĩ tớ bao nhiêu lại nghĩ đời

Nghĩ đời như tớ dám nào thôi

Còn đời, còn tớ, còn chơi mãi

Chơi mãi cho đời có bạn chơi.

Bài Muốn làm thằng Cuội cũng thể hiện tư tưởng đó : “Cành đa xin chị nhắc lên chơi“. Tản Đà không chỉ chơi cho mình mà làm cho đời có bạn chơi. Đó là nền tảng tư tưởng nhân văn của ông.

Bài thơ không chỉ thể hiện xu hướng thoát ly, quay lưng với trần thế, bộc lộ cốt cách đa tình, mà còn cho thấy cái chất ngông rất Tản Đà. Tản Đà nhiều lần tự xưng là mình ngông.

Sau khi thi hỏng năm Kỷ Dậu (1909), rồi lại hỏng thi năm Nhâm Tý (1912), ông nói :

Bởi ông hay quá, ông không đỗ

Không đỗ, ông càng tốt bộ ngông !

Trong bài Hầu trời, ông lại nói :

Bẩm quả có tên Nguyễn Khắc Hiếu

Đày xuống hạ giới vì tội ngông.

“Ngông” là thái độ bất cần đời, là dám làm điều trái lẽ thường, không sợ dư luận khen chê. Trong xã hội phong kiến “ngông” là thái độ phóng túng, coi thường khuôn phép trói buộc cá tính. Tản Đà “ngông” ở chỗ tự xưng mình là đấng trích tiên, tự khen văn chương mình là rất tuyệt, tự cho mình có nhiều tình nhân không quen biết, tự phơi bày thân thế mình trong văn thơ một cách thành thực. Trong văn xuôi ông kể chuyện mình đã gặp Khổng Tử, Nguyễn Trãi, gặp Dương Quý Phi, làm báo với cụ Hàn Thuyên, v.v… Quả là một tâm hồn phóng túng, ngang tàng !

Trong bài thơ này Tản Đà cũng thể hiện cái “ngông” của mình. Ông chị chị, em em với Hằng Nga một cách suồng sã, thân mật, như là quen biết đã lâu năm, lại còn gạ gẫm bờm xơm, lúc đầu thì còn “chị, em”, sau thì ngang hàng “tựa nhau” như đôi tình nhân ! Thế mà còn “trông xuống thế gian cười” như thách thức. Cái “ngông” đó thể hiện ý thức mạnh mẽ về cõi tự do nội tại của nhà thơ tài tử, vừa thể hiện cái mặc cảm thua lép trong cuộc đời thực tế.

Muốn làm thằng Cuội là bài thơ làm theo thể bát cú Đường luật. Niêm, đối rất tề chỉnh. Nhưng lời thơ đã rất phóng khoáng, tự do. Lời thơ được cấu tạo như lời nói : “buồn lắm chị Hằng ơi”, “em nay chán nửa rồi”, “đã ai ngồi đấy chửa”, “xin chị nhắc lên chơi”, “can chi tủi”, “thế mới vui”, “tựa nhau trông xuống thế gian cười” ; yếu tố khẩu ngữ rất nổi bật : xưng hô chị, em / thằng ; ngữ điệu ngồi đó chửa, can chi, thế mới ; câu thơ tự nhiên như lời nói miệng buột ra, không mang dấu ấn sắp xếp, đẽo gọt. Có thể nói, bài thơ Đường luật được làm theo ngữ điệu lời nói, một hiện tượng đã phổ biến trong thơ Nguyễn Khuyến, Tú Xương, Trần Tuấn Khải. Tản Đà đã góp phần tích cực tạo thành câu thơ văn xuôi trong khuôn khổ thể thơ cũ. Thi liệu, thể thơ đều truyền thống, xưa cũ, nhưng giọng điệu, lời thơ đã làm cho bài thơ mới mẻ. Ông xóa bỏ cái khoảng cách vốn có giữa mình và thần thoại, hiện tại và quá khứ, hòa trộn tất cả trong quan hệ đồng thời, làm cho bài thơ sống động, thi vị, hấp dẫn. Chính tâm sự buồn chán, cốt cách đa tình, tư thế ngông ngạo, lời thơ phóng túng đã làm cho Tản Đà trở thành “nhà thơ của hai thế kỷ” (Hoài

About Trần Đình Sử

Giáo sư tiến sĩ Lý luận văn học, khoa Ngữ Văn, Đại học sư phạm Hà Nội
Bài này đã được đăng trong Uncategorized. Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s