BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC CHỦ ĐỘNG HỌC VĂN CHO HỌC SINH

Vấn đề “tự học” không phải bây giờ mới được đặt ra mà ngay trong mô hình dạy học cũ, các nhà sư phạm cũng đã khuyến khích tự học. Sách giáo học pháp Nga gọi là học tập “độc lập”, “tự chủ” (cамостоятельная учеба); sách Trung Quốc gọi là tự chủ học tập (自主学习);  tiếng Anh gọi tự chủ học tập là “autonomic learning”, “leaner autonomy”; người Việt Nam quen gọi là tự học. Tuy nhiên khái niệm “tự học” trước hết có nghĩa là tự mình học, không có ai dạy hoặc không cần ai dạy, tự học còn là một hình thức học tập phân biệt với học nhóm, học có người hướng dẫn. Còn “tự chủ học tập” thì lại có ý tự mình làm chủ việc học của mình, chủ động, có kế hoạch…cả trong điều kiện có người hướng dẫn lẫn không có người hướng dẫn. Hãy xem một số định nghĩa nước ngoài về khái niệm tự chủ học tập.

a) “Tự chủ học tập là chỉ hoạt động học tập chủ động, tích cực, siêu việt của người học trong điều kiện người hưỡng dẫn cung cấp thông tin, biết vận dụng phương tiện thông tin; sự nâng cao toàn diện kĩ năng, phát triển năng lực và các phẩm chất khác dựa vào việc kiến tạo tri thức trong hoạt động dạy học chủ yếu đều dựa vào trình độ học tập của học sinh.”

b)  “Tự chủ học tập là chỉ việc người học tự mình nắm vững, khống chế nội dung học tập, quá trình học tập, phương thức học tập, là sự tự do điều tiết quá trình học tập, nội dung học tập, trong quá trình học tập còn phải cung cấp tư liệu có lợi cho khoá trình, cho việc tự học, đó cũng là một bộ phận quan trọng của quá trình tự học.”

c) “Tự chủ học tập là hoạt động thực tiễn dạy học, thông qua sự chỉ đạo khoa học của thầy, xoay quanh mục tiêu học tập do học sinh tự chủ lựa chọn phương pháp học tập, tự mình giám sát việc học của mình, thông qua hoạt động học tập năng động, sáng tạo mà thực hiện sự tự phát triển của học sinh.”

          Như thế khái niệm tự học của một số nhà giáo dục Việt Nam chưa phản  

    ánh được tinh thần của khái niệm học tập mới. Vì thế, theo chúng tôi,  nói  

    chủ động học tập đúng hơn là nói tự học.

      Ở các nhà giáo dục phương Tây, nội dung khái niệm tự chủ học tập chỉ việc học sinh hiểu bản thân, năng lực của mình, mục tiêu của mình, giá trị của mình, tự tin bước vào học tập; hiểu được hoàn cảnh học tập, lựa chọn tiếp điểm tốt nhất của mình đối với hoàn cảnh học tập. Biết thực hiện có dũng khí, nghị lực, hằng tâm; biết lập kế hoạch, thực hiện, rút kinh nghiệm để mình luôn tiến bộ. Nói cách khác, tự chủ học tập trước hết là một cơ chế nội tại chỉ đạo việc học tập của người học do tổng hợp các nhân tố như thái độ, năng lực và sách lược học tập của người học, cũng tức là năng lực học tập bằng cách tự chỉ đạo, tự khống chế của người học. Hai là quyền khống chế hoạt động học tập của người học bao gồm xác định mục tiêu học tập, nội dung học tập, phương pháp học tập, cũng tức là thái độ tự do chọn lựa các phương diện trên của người học. Ba là tự chủ học tập là một mô hình học tập thực hiện dưới sự chỉ đạo của thầy giáo, căn cứ vào điều kiện học tập, mục tiêu của người học. Một cách hiểu như trên có phần mới mẻ và có chỗ thái quá. Một số nhà giáo dục ngại ngùng đã phân tích chỉ ra những nguy cơ của một số khía cạnh trong cách hiểu chủ động học tập như trên.  Một là cái phương thức hoàn toàn do người học làm trung tâm có thể dẫn đến tình hình là người học mất đi cơ hội nếm trải những sự vật mới mẻ, và do tầm nhìn hạn hẹp của người học mà phán đoán sai lầm. Đây là nhược điểm thường thấy của những người tự học (autodidac). Thứ hai, do thiếu tiêu chí kiểm nghiệm mà trở nên tự lừa dối mình. Một người tự chủ học tập rất dễ tự mãn, trở ngại cho tiến bộ của anh ta. Thứ ba, tự mình luyện tập sẽ gặp khó khăn. Gặp những luyện tập cực nhọc người học dễ dàng tự giảm bỏ, không kiên trì đến cùng. Tuy nhiên, những nhược điểm ấy nếu có sự chỉ đạo, nâng đỡ, khích lệ của cha mẹ và giáo viên thì học sinh, với tinh thần chủ động học tập sẽ có thể vượt qua. Cần nhấn mạnh chủ động học tập không có nghĩa là học một mình, thoát lí sự chỉ đạo của thầy, sự hợp tác của bạn bè, sự nâng đỡ của phụ huynh học sinh.

      Nhìn chung học sinh Việt Nam do truyền thống văn hoá chưa có được tinh thần chủ động học tập như phương Tây. Hãy xem bảng liệt kê sau đây:

          Học sinh Việt Nam          Học sinh phương Tây
        Chuyên ngành hẹp       Hứng thú rộng rãi
        Diện rèn luyện hẹp       Diện rèn luyện đadang chắc chắn
        Rèn luyện tuỳ tiện       Rèn luyện có tính nhảy vọt
        Trầm lặng, giữ kẽ       Sôi nổi
        Hay xấu hổ, sợ sai       Táo bạo
        Thiếu tự tin       Tự tin
        Bị động       Chủ động
        Dễ bảo        Không dễ bảo

      Như thế việc phát huy năng lực chủ động học tập đòi hỏi trước hết phải thay đổi động hình học tập trong tính cách người Việt.  Chúng ta hiểu vì sao phần lớn học sinhViệt Nam được đào tạo ở nước ngoài thường mạnh dạn táo bạo hơn trong công việc so với học sinh ở trong nước. Phát huy tính chủ động của học sinh phải là một quá trình lâu dài kiên trì không mệt mỏi.

      Làm thế nào để bồi dưỡng năng lực chủ động học tập cho học sinh? Tinh thần chủ động học tập chỉ có được với ý thức tự giác. Vậy thầy cô giáo ngay từ lớp đầu cấp, lớp dưới đã nói rõ cho học sinh biết thế nào là chủ động học tập, tạo điều kiện để phát huy tinh thần ấy. ở môn ngữ văn giáo viên nêu rõ cho học sinh biết nội dung, yêu cầu, phương pháp học tập và kết quả cần đạt để học sinh chủ động.

        Các nội dung và yêu cầu học tập của môn ngữ văn không ngoài các điểm sau:

  1. Học thuộc lòng. Học văn nhất thiết phải học thuộc lòng một số bài thơ, đoạn văn hay, có giá trị tiêu biểu.
  2. Biết đọc đúng, đọc diễn cảm, đọc thầm, đọc nhanh để nắm bắt thông tin.
  3. Đọc hiểu mạch văn, lập luận, cấu tứ của văn bản, biết phân tích các chi tiết văn học có ý nghĩa sâu sắc.
  4. So sánh nhận ra chỗ giống nhau, phát hiện chỗ khác nhau của các hiện tượng văn học.

Hiểu và nắm bắt các từ ngữ then chốt.

  • Thuộc các luật thơ.
  • Nắm chắc đặc trưng thể loại văn học chủ yếu.
  • Lập đề cương, vẽ sơ đồ, biểu đồ khái quát văn học sử.
  • Phân biệt đặc điểm các trào lưu chủ yếu trong sáng tác.
  •  Biết phân biệt phong cách các nhà văn tiêu biểu.
  •  Phân biệt các biện pháp nghệ thuật thông dụng.
  •  Biết khái quát giá trị tư tưởng và nghệ thuật.
  •  Nắm các tri thức về phong cách học chức năng, các phép tu từ học và tiếng Việt.
  •  Biết làm văn theo yêu cầu các loại văn bản thông dụng, bao gồm nghị luận xã hội và nghị luận văn học với một trình độ kĩ năng nhất định.
  •  Biết viết đúng chuẩn tiếng Việt và chuẩn chính tả.

 Trên cơ sở nắm vững nội dung và yêu cầu học tập khuyến khích lựa chọn, sử dụng các phương pháp học tập.

     Nói đến tự học là nói dến phương pháp học tập. Phương pháp học tập của học sinh rất khác nhau, trình tự khác nhau, ưu điểm, nhược điểm khác nhau. Phải làm cho học sinh có ý thức về phương pháp,phương thức học tập của mình để cải tiến nó, sao cho có hiệu suất cao nhất. Khi học sinh đã có ý thức về phương pháp thì cóthể giới thiệu các loại phương pháp, các sách về phương pháp.

      Trên thế giới đã lưu hành nhiều loại sách về phương pháp học tập. Chẳng hạn sách Phép học tập siêu cấp của Công ty trách nhiệm hữu hạn về phép ghi nhớ siêu cấp số 10 phố Wall Nữu ước. Phép này do tiến sĩ Bulgari Rozanov sáng tạo và bán bản quyền sang Mĩ, có hiệu xuất học tập cao. Có thầy giáo áp dụng phương pháp trên cho 180 sinh viên học hai năm mà có trình độ tiếng Anh bằng sinh viên bốn năm, 13 phút nhớ100 từ mới.., Sách Phép đọc nhanh do hai chuyên giá Liên Xô nghiên cứu 12 năm, nay đã phổ biến trên thế giới. Phép học tập tiết kiệm về mặt sinh học do tiến sĩ Đức Wilhaim Fris, nhà tâm lí học áo Herman và Alfred Tricher phát hiện: Học lúc nào hiệu quả nhất, có hứng nhất.  Có sách dạy rèn luyện trí nhớ, có sách dạy tư duy, có sách dạy tư duy sáng tạo…Các sách ấy rất cần cho thầy và trò trong quá trình cải thiện phương pháp học tập cho học sinh.

      Không nên quên rằng các hình thức chủ động học tập truyền thống của học sinh  trong nhà trường vẫn có ý nghĩa rất quan trọng:

      Chuẩn bị bài. Người học sinh đã được thầy giáo thông báo cho biết bài học sắp tới và chuẩn bị theo yêu cầu đọc trước, tả lời các câu hỏi trong SGK. Nếu không làm hết các bài tập thí ít nhất cũng đọc qua, đọc các câu hỏi để biết cái gì sẽ được nêu trong lớp và có tinh thần chủ động theo dõi bài. Nếu thầy cô kiểm tra sít sao khâu này cũng có tác dụng thúc đẩy tự học.

    Ghi chép bài trên lớp cũng là một khâu có ý nghĩa tự học. HS ghi theo sự chú ý của mình. Nếu được thầy cô theo dõi, chấm vở ghi để biết học sinh ghi chép một chiều hay bết lựa chon, nhằm biểu dương người ghi đúng, có trọng tâm, có lựa chọn không phải nghe gì ghi nấy, ghi điều nói thêm nói ngoài, không thất sự bổ ích.

    Ôn bài phải lập đề cương, sắp xếp ý theo trật tự, theo cách lập luận, phân tích để hiểu một cách có căn cứ lôgich, chứ không phải là nhớ máy móc. Ôn bài trước khi làm bài tập hoặc làm bài tập trước khi ôn bài. Hoặc ôn đến đâu làm bài tập đến đấy.

    Phải biết tra cứu tài liệu như tra tự điển, từ điển phổ thông hoặc từ điển chuyên môn.

    Đọc tài liệu tham khảo ghi lại ý chính, luận điểm chính.

    Làm bài văn.

     Học tập có tính chất nghiên cứu. Một là tìm hiểu vì sao từ các chi tiết sách giáo khoa lại có cách khái quát như vậy. Hai là từ các chi tiết trong văn bản có vẻ khó hiểu hoặc có nhiều cách hiểu khác nhau, hãy suy nghĩ tìm cách hiểu hợp lí. Ba là so sánh các ý kiến khác nhau, tập biện luận để tìm chỗ đứng của mình trước các ý kiến khác nhau trên một vấn đề.

     Để hiểu một vấn đề hay ý kiến nhiều khi không thể chỉ dựa vào tri thức trong bài, mà đòi hỏi tri thức liên ngành, tri thức văn hoá. Vì thể cần khuyến khích các học sinh có điều kiện đọc thêm tài liệu ngoài chương trình.

     Nói đến năng lực tự học là nói đến tinh thần tự học, tinh thần chủ động, tự giác điều hành toàn bộ công việc học của mình về thời gian và dung lượng. Nói một cách lí tưởng thì chủ động học tập tích cực là không bị câu thúc bởi thi cử, lên lớp, thời khoá biểu. Chủ động tiêu cực là học theo một sự quản lí chặt chẻ. Học tập tự do là chỉ nhằm mục đích chinh phục tri thức, nâng cao bản thân.

      Trong phương pháp học tập quan trọng nhất là rèn luyện năng lực tư duy. Năng lực ấy thể hiện rõ nhất ở ý thức nêu các vấn đề để tự suy nghĩ khi học ở nhà và nêu câu hỏi khi học ở lớp. Thông thường thì SGK đã nêu câu hỏi chuẩn bị bài, lên lớp giáo viên còn nêu câu hỏi bổ sung, còn HS rất ít khi nêu câu hỏi. Đó là lối dạy học một chiều, câu hỏi một chiều. Đầu óc của chủ thể học sinh chưa được kích hoạt. Vấn đề là làm sao cho HS có ý thức tự đặt cho mình những câu hỏi (vấn đề) trong khi tự học chuẩn bị bài. Trong quá trình học bài chắc chắn các em có những chỗ chưa hiểu, không hiểu, hiểu lơ mơ, nhưng không dám mạnh dạn nêu ra, sợ nói sai, sợ bạn cười, sợ câu hỏi ngớ ngẩn, sợ giáo viên khó chịu…Cần cho học sinh biết ai đọc văn cũng gặp những chỗ như thế, nếu biết đem ra trao đổi thì rất thú vị và bổ ích. Giáo viên cần khuyên khích học sinh nêu câu hỏi nói lên những điều chưa rõ, giúp các em chỉnh sửa câu hỏi, biết nêu câu hỏi. Để học sinh biết cách nêu vấn đề cần cho các em biết có ba loại câu hỏi: Loại câu hỏi nhận diện văn bản (như thế nào, ra sao, biện pháp gì…), loại câu hỏi nhằm phát hiện, giải thích ý nghĩa (chi tiết, mâu thuẫn, xung đột có ý nghĩa gì…), loại câu hỏi giải thích nguyên nhân, phát hiện quy luật (tại sao lại như thế…). Mỗi loại câu hỏi lại có các hình thức khác nhau. Loại thứ nhất khi nhận diện có thể phát hiện thấy những đặc điểm khác thường của văn bản, chẳng hạn như không viết hoa đầu dòng, cách dùng từ lạ, cách đảo câu, thay đổi trật tự từ trong câu… Có HS đã hỏi vì sao trong một câu thơ của Xuân Diệu “Hai tay chín móng bám vào đời”, hai tay tại sao lại chín móng? Chín có nghĩa là gì?  Loại thứ hai thường gặp những câu văn, câu thơ ý nghĩa mặt chữ hiểu cả mà không hiểu ý nghĩa biểu đạt, nhiều trường hợp đa nghĩa nên chọn nghĩa nào phù hựp với lôgích hơn cả. Chẳng hạn như các thắc mắc liên quan đến khổ thơ cuối trong bài Tống biệt hành của Thâm Tâm. Loại câu hỏi thứ ba người hỏi chỉ nêu được khi đã hiểu các vấn đề thuộc hai loại câu hỏi trên, phải có cái nhìn toàn cục, biết tách mình ra khỏi văn bản để nhìn nó xa hơn. Hoặc có em hỏi trong truyện Tắt đèn của Ngô Tất Tố tại sao chị Dậu trong khi chạy tiền nộp sưu thì bán con gái chứ không chịu bán mình ? Khi học sinh biết nêu câu hỏi là khi các em bắt đầu tư duy, có nhu cầu tư duy. Lúc này tiến hành giáo dục các phương pháp tư duy trong đọc hiểu văn học. Muốn tìm câu trả lời phải vận dụng các loại tư liệu, từ điển, tài liệu tham khảo; phải học cách phân tích văn bản, học cách so sánh đối chiếu, liên tưởng, tưởng tượng, vận dụng kinh nghiệm thực tế…Như vậy vấn đề kích hoạt khu vực có vấn đề của học sinh là một khâu then chốt trong việc kích thích quá trình tự học của các em.

    Chủ động học tập gắn liền với hoạt động hợp tác học tập, tức là hình thức học tập hợp tác giữa các bạn cùng bàn, cùng nhóm, cùng lớp, cùng giáo viên đứng lớp. Tuỳ sự chỉ đạo của giáo viên mà học sinh  hợp tác làm bài tập, chữa bài làm, lập đề cương nêu câu hỏi hoặc cùng đi điều tra thực tế, đi phỏng vấn danh nhân, sưu tầm văn học địa phương… cùng với các bạn. Phương thức học này giáo dục tinh thần hợp tác, tương trợ nhau, học hỏi lẫn nhau.

     Chủ động học tập còn gắn với hình thức hoạt động nghiên cứu, tìm tòi. Các bài tập nâng cao, hoạt động nghiên cứu cần được tiến hành trong hình thức hợp tác, làm cho tinh thần chủ động được phát huy trong tập thể, được đánh giá tập thể.

     Bồi dưỡng năng lực chủ động học tập là một vấn đề có tính chiến lược trong giáo dục của thế kỉ XXI, một cuộc cách mạng trong học tập. Người ta thường nói học như thế nào quan trọng hơn học cái gì, bởi vì một khi đã biết cách học như thế nào thì người ta có khả năng học nhiều thứ và biết chọn học cái gì có hiệu quả nhất để học. Chúng ta xem nhẹ tinh thần chủ động học tập và phương pháp học tập đã lâu quá rồi. Đã đến lúc cần xem lại thực trạng, ra sức bồi dưỡng tinh thần chủ động cho học sinh, có như thế mới có khả năng phối hợp tốt với đổi mới phương pháp dạy học. Đổi mới phương pháp dạy học sẽ khó phát huy tác dụng nếu như tinh thần chủ động học tập của học sinh không được cải thiện.

About Trần Đình Sử

Giáo sư tiến sĩ Lý luận văn học, khoa Ngữ Văn, Đại học sư phạm Hà Nội
Bài này đã được đăng trong Uncategorized. Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s