LÝ THÔNG LỪA THẠCH SANH

(Trích Truyện Thạch Sanh)

Thạch Sanh là một truyện cổ tích đặc sắc của người Việt. Truyện Nôm Thạch Sanh là truyện kể bằng thơ lục bát theo cốt truyện cổ tích Thạch Sanh, xuất hiện vào khoảng cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX. Do không có tên tác giả nên gọi là khuyết danh.

Thạch Sanh là một truyện Nôm bình dân, tố cáo mạnh mẽ các hành động bạc ác như bóc lột, lừa đảo, cướp công, hãm hại người khác và đề cao tinh thần lao động, công lý, hòa bình, thể hiện niềm tin tưởng, lạc quan mộc mạc của nhân dân vào lẽ phải ở đời.

Đã có một truyện cổ tích Thạch Sanh đặc sắc rồi, truyện Nôm Thạch Sanh không phải giản đơn chỉ là diễn ca thành thể lục bát. Truyện cổ tích Thạch Sanh do ông Nguyễn Đổng Chi kể bằng văn xuôi vẻn vẹn có 120 câu (xem : Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, tập II, NXB Văn học, 1993), trong khi đó truyện Nôm Thạch Sanh, theo bản in ở miền Bắc có 1812 dòng lục bát, dài hơn gấp 10 lần truyện cổ tích. Độ dài ấy cần thiết để làm sống lại truyện cổ tích Thạch Sanh trên trình độ của văn học viết được ghi bằng chữ Nôm. Với văn bản chữ Nôm, các nhân vật và sự kiện được khắc họa tỷ mỷ, tinh vi hơn. Thạch Sanh trong truyện cổ tích vốn không được miêu tả đời sống nội tâm thì ở đây đã được chú ý miêu tả. Ngôn ngữ nhân vật trong truyện cổ tích thường chỉ được diễn đạt thành ý chính, ở đây đã được viết thành lời, mang sắc thái tình cảm cá nhân cụ thể. Cảnh vật cũng được miêu tả sinh động hơn. Do vậy, phân tích, bình giảng đoạn thơ này ta phải chú ý tới đặc điểm truyện Nôm, phân biệt với hình tượng Thạch Sanh, Lý Thông trong truyện cổ tích.

Đoạn trích Lý Thông lừa Thạch Sanh này tiếp sau đoạn mẹ con Lý Thông bàn kế lừa Thạch Sanh. Một lần mẹ Lý Thông đi chợ, được tin ít hôm nữa đến phiên Lý Thông nộp mạng cho xà tinh, mụ hết sức kinh hoàng. Về nhà hai mẹ con ôm nhau khóc lóc thảm thiết. Bỗng Lý Thông nghĩ ra việc lừa Thạch Sanh đi thế mạng cho mình. Hai mẹ con vội vàng làm cơm rượu linh đình. Thạch Sanh về, liền mời vào mâm, nói dối là ngày giỗ cha, và nói thêm : “Vả em khó nhọc bấy nay, Mẹ, anh dành để mâm này đãi em”, khiến cho Thạch Sanh tưởng thật, hết sức cảm động :

    Thạch Sanh tưởng thật liền khen,

Mẹ cùng anh ở chu tuyền quá sao !

    Có chi là chút công lao,

Mà anh dạy thế em nào dám vâng !

Tiếp theo là đoạn trích : “Lý Thông cười nói tưng bừng…”.

Thật ra ở đoạn thơ này không chỉ có việc Lý Thông lừa Thạch Sanh, mà còn có việc cực kỳ quan trọng là Thạch Sanh diệt xà tinh, trừ hại cho dân và bộc lộ tâm hồn chất phác, đôn hậu của mình. Hai nhân vật Thạch Sanh và Lý Thông tạo thành một cặp tương phản gay gắt, một đằng tượng trưng cho cái đẹp, cái thiện, cái anh hùng, còn một đằng, tượng trưng cho cái xấu, cái ác, sự hèn nhát, phản trắc.

Lý Thông xuất hiện trong đoạn văn bằng thái độ ân cần vờ vịt và vui mừng thật trong lòng :

    Lý Thông cười nói tưng bừng,

Chuyện trò bả lả ra chừng vui tươi.

“Cười nói tưng bừng” là cố ý cười nói ồn ào để che lấp cái âm mưu độc ác, lại “Chuyện trò bả lả” ra vẻ  suồng sã, thân mật, để vừa che giấu nỗi sợ hãi trong lòng, vừa thể hiện sự vui mừng, vì bước đầu đã lừa được Thạch Sanh. Đây là một bút pháp tả tâm lý rất đáng chú ý.

Tiếp theo là đoạn ngỏ lời lừa mỵ của Lý Thông. Bất cứ lời lừa mỵ nào cũng là bịa đặt việc không có thật, trình bày việc bịa y như có thật để người ta tin và thêm vào đó là yếu tố dụ dỗ để người nghe mắc lừa. Lời ngỏ của Lý Thông có đủ các tính chất ấy. Hắn bịa ra việc canh miếu thờ để “kiểm điểm” đĩa vàng, chén ngọc để tâu vua, làm cho công việc có vẻ quan trọng và có thật. Mặt khác, hắn lại nói đó là việc rất dễ dàng, chóng vánh :

    Miếu thần, em khá thẳng qua,

Tuần xong, em trở về nhà mà thôi.

Và đặc biệt là cái giọng ngọt ngào, văn vẻ êm ái nghe như hát của hắn :

                      Rằng : “Anh có việc, em thời giúp anh :

    Nhân nay có lệnh triều đình,

Đến phiên anh phải đi canh miếu thờ.

    Để mà kiểm điểm xem qua,

Đĩa vàng chén ngọc bây giờ đủ không.

    Để mà tâu với cửu trùng,

Cho người yên dạ, khỏi lòng hồ nghi.

(…)

    Trót cất mẻ rượu công trình,

Anh đi sợ hỏng việc anh ở nhà…”.

Thế là Thạch Sanh tin thật.

Đến khi Thạch Sanh giết xong xà tinh trở về, Lý Thông tưởng là oan hồn trở về đòi mạng, đã tự phơi bày bộ mặt thật của hắn :

    Khôn thiêng em hỡi ! Thạch Sanh !

Việc này xin chớ oán anh vô nghì.

    Oan hồn xin hãy tạm đi…

Thế nghĩa là Lý Thông biết trước cái chết của Thạch Sanh và Thạch Sanh đã nhận ra “họ Lý lòng tà bất nhân”.

Trước chiến công của Thạch Sanh, muốn cướp công chàng, Lý Thông liền nghĩ ra mẹo và lại lừa chàng lần nữa : lần này lại lừa bằng bịa đặt và dọa dẫm. Hắn trở mặt rất nhanh, đổi từ giọng van xin thành giọng dọa dẫm :

Dọa rằng : “Tội ấy chém đầu chẳng chơi.

    Xà tinh ấy của vua nuôi,

Để làm báu nước, sao ngươi giết xằng ?”.

    Lý Thông rằng : “Muốn tốt lành,

Ngươi mau trốn tránh, điều đình mặc ta…”.

Hắn bịa chuyện rất khéo : “Xà tinh là của vua nuôi…”.

Hắn  đổi giọng rất nhanh : vừa mới anh, anh, em, em ngọt ngào, thoắt cái thành “ta, ngươi” lạnh lùng.

Hắn còn dọa già, đổ vấy trách nhiệm : “Nếu không, vạ đến cả nhà, Bây giờ thán hối lại là muộn thay !”.

Chỉ trong một đoạn văn ngắn mà tác giả đã phơi bày bộ mặt gian trá, nham hiểm, cạn tàu ráo máng, ích kỷ hại nhân của Lý Thông. Tác giả cho thấy bộ mặt cái ác rất là đa dạng, khi cứng, khi mềm, nhưng lúc nào cũng vụ lợi, ích kỷ, tham sống sợ chết.

Trái ngược với Lý Thông, Thạch Sanh là một con người trong sáng, chất phác, tin người. Mới nghe Lý Thông lừa phỉnh mấy câu, Thạch Sanh đã vội tin là thật. Lý Thông mới đề nghị đi canh hộ miếu thần, thì :

    Thạch Sanh nghe chẳng biết chi,

Tưởng phiên canh thật, liền đi vội vàng.

Sau này, khi đem đầu xà tinh về, nghe Lý Thông dọa, Thạch Sanh cũng tin ngay. Đó cũng là vì chàng sẵn lòng vị tha, thông cảm kẻ khác, không muốn gây vạ cho người :

    Thạch Sanh từ tạ đi ngay,

Than thân trách phận chẳng may nhiều bề !

Có lẽ vì quá cả tin mà Thạch Sanh phải mắc nhiều nạn do bọn người tà ác xếp đặt.

Khác với Thạch Sanh của truyện cổ tích, Thạch Sanh truyện Nôm có đời sống nội tâm khá phong phú và do vậy mà hình tượng này sinh động hơn. Chàng có tinh thần anh dũng, quyết trừ xà tinh.

Khi xà tinh xông tới, chàng mắng :

    Mắng rằng : “Mày giống tà ma,

Hại người tao chẳng dung tha mày nào !”.

Khi đã hóa phép thần thông làm tắt lửa xà tinh, Thạch Sanh còn tỏ ra mưu trí để tiêu diệt rắn thần :

    Lại e yêu nghiệt tàng hình,

Trốn đi nơi khác ắt mình uổng công.

    Bổ vây lưới sắt bịt bùng,

Nguyên hình rắn phải đùng đùng hóa ngay.

Đặc biệt, Thạch Sanh có tấm lòng bao dung, rộng rãi. Khi biết được “lòng tà bất nhân” của Lý Thông, Thạch Sanh nghĩ :

    Chứng minh phó mặc quỷ thần,

Lòng ta cứ giữ ân cần trước sau.

Đó là tinh thần độ lượng, dù người phụ mình, mình cũng không phụ người.

Thạch Sanh lại là đứa con có hiếu, lúc nào cũng nghĩ đến cha mẹ. Khi thấy cung vàng, tên bạc hiện ra, chàng liền cầm lấy và suy nghĩ rất tự tin :

Cảm ơn trời đất cho nay vật kỳ.

    Mai này phát tích có khi,

Suối vàng cha mẹ ắt thì ngậm vui.

Khi bị Lý Thông dọa đuổi đi, Thạch Sanh liền về “cội đa” :

Trước thăm mồ mả, sau về cội đa.

    Cũng liều tuế nguyệt phôi pha,

Chắc chi bĩ thái mà hòa trông mong.

Lúc này Thạch Sanh lại tỏ ra chán nản, thất vọng và muốn ẩn mình.

Tóm lại, Thạch Sanh là con người anh dũng, vị tha, độ lượng, còn Lý Thông là con người hèn nhát, ích kỷ, hại nhân, cướp công của người, cạn tàu ráo máng, phản trắc khôn lường. Qua một đoạn trích ngắn mà tác giả vô danh đã làm nổi bật được hai tính cách tương phản sâu sắc, chứng tỏ nghệ thuật truyện Nôm bình dân đã có những thành tựu đáng kể.

Truyện Nôm với tư cách là một thể loại văn học mới quả đã đem lại những nét mới so với truyện kể dân gian truyền miệng.

About Trần Đình Sử

Giáo sư tiến sĩ Lý luận văn học, khoa Ngữ Văn, Đại học sư phạm Hà Nội
Bài này đã được đăng trong Uncategorized. Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s