NGƯỜI ANH HÙNG VÀ NGƯỜI PHỤ NỮ CAO QUÝ

(Rama buộc tội -Trích Ramayana – sử thi ấn Độ)

Trần Đình Sử

    Ramayana là thiên sử thi vĩ đại của người ấn Độ, tương truyền do thần Narada  kể cho Vanmiki nghe, nhà thơ thông tuệ và có trí nhớ tuyệt vời đã viết lại thành thiên anh hùng ca dài 24.000 câu thơ đôi. Rama là con trai cả của vua Kôsala, hoá thân của thần Visnu. Nhân qua chơi nước Viđêha, gặp dịp vua nước này mở cuộc thi tài kén rể, Rama thắng trong cuộc thi tài và cưới nàng Xita xinh đẹp làm vợ. Họ sống với nhau rất hạnh phúc. Khi vua cha muốn truyền ngôi cho Rama thì thứ phi ngăn cản để cho con trai của bà lên làm vua, xúi vua cha đày Rama vào rừng sâu. Rama vào rừng sâu sống với vợ và em trai Lacmana, thường xuyên chống lại với lũ ma quỷ, đặc biệt là quỷ vương Ravana chúa tể loài quỷ. Ravana sai người hoá phép thành con nai để nhử Xita, nàng thích thú đuổi theo nai rồi bị quỷ vương bắt. Ravana dụ nàng làm vợ hắn nhưng bị cự tuyệt. Hai anh em Rama nhờ có Hanuman, vua khỉ cùng thần gió giúp sức đã đến được sào huyệt của quỷ vương, giết được Ravana, cứu nàng Xita về. Nhưng Rama bổng nổi cơn ghen, không muốn nhận lại người vợ đã sống chung với quỷ sứ. Thế là cuộc buộc tội của Rama bắt đầu.Nàng Xita phải nhảy vào lửa, nhưng thần lửa chứng giám cho lòng trinh bạch của nàng. Rama sung sướng đón lại người vợ yêu quý. Rama trở về cai trị vương quốc, đất nước thanh bình. Nhưng rồi nghe dư luận Rama lại nổi cơn ghen, lại đuổi Xita lần nữa, trong khi nàng đang có thai. Mười năm sau nàng trở về, hai con nàng kể chuyện Rama, lòng chung thuỷ và khổ đau của Xita. Rama nhận ra con mình, hối hận gọi Xita về , nhưng nàng đã cầu thần Đất mở luống cày cho nàng về với Đất mẹ, bởi vì xưa kia cha nàng trong dịp lễ hạ điền, cày ruộng, bắt được bé gái giữa luống cày. Xita nghĩa là luống cày.

    Đoạn trích Rama buộc tội kể lại cơn giận dữ của Rama xảy ra ngay sau khi chiến thắng quỷ vương, cứu Xita về. Nội dung đoạn trích gồm ba phần: một là lời tuyên cáo, kết tội và ruồng bỏ Xita của Rama, hai là lời biện hộ của Xita và ba là hành động dũng cảm của Xita bước lên giàn lửa thử thách.

    Toàn bộ đoạn trích thể hiện một không khí trang nghiêm để nêu những vấn đề nghiêm trọng. Rama gọi Xita bằng Gianaki, tên thuộc giòng họ nhà vua Gianaka, chứ không gọi là Xita như cái tên thân mật. Lời Rama trước hết là lời tuyên cáo kiêu hãnh về  thắng lợi. “Ta đã làm tất cả bằng khả năng của mình. Ta đã trả thù kẻ lăng nhục ta và cơn giận của ta đã hả. Ngày hôm nay tất cả đã chứng kiến tài nghệ của ta. Ta đã làm trọn lời hứa của ta.” Những lời đó chứng tỏ cuộc chiến đấu của chàng chống quỷ vương chỉ là vì trả thù, vì danh dự của chàng, mà không mảy may vì người vợ thân yêu của mình bị bắt. Chàng biểu dương Hanuman và cả Viphisana – em trai quỷ vương, người khuyên quỷ vương trả Xita cho Rama không được, đã đứng về phía Rama chống lại anh. Đối với Xita, Rama chỉ nói lạnh lùng và tàn nhẫn: Nàng bị bắt cóc là vì số phận, nhưng ta đã gỡ cho nàng điều vu khống (chạy theo quỷ vương).

    Nhìn thấy Xita tròn đôi mắt kinh ngạc, nhìn khuôn mặt bông sen xinh đẹp của nàng Rama cũng xúc động, cũng đau lòng như dao cắt, nhưng vì sợ tai tiếng trước cộng đồng, chàng lại vẫn lặp lại mục đích chiến đấu của mình : “Để trả thù sự lăng nhục, ta đã làm những gì mà một con người phải làm, đã tiêu diệt Ravana, ta đã giải thoát cõi thế gian này nỗi sợ hãi Ravana.” Chẳng những thế mà Rama còn nói thẳng: “Chẳng phải vì nàng mà ta đã đánh thắng kẻ thù với sự giúp đỡ của bạn bè. Ta làm điều đó vì nhân phẩm của ta, để xoá bỏ ô nhục, để bảo vệ uy tín và danh dự của dòng họ lừng lẫy tiếng tăm của ta, chứng tỏ ta không phải là một gia đình bình thường.”

    Sau lời tuyên cáo hùng hồn là lời buộc tội gay gắt: “Nay ta phải nghi ngờ nàng vì nàng đã lưu lại lâu trong nhà một kẻ xa lạ. Trông thấy nàng ta không chịu nổi như ánh sáng đối với người đau mắt.” Tiếp theo, Rama tuyên bố ruồng bỏ Xita : “Vậy ta nói cho nàng hay, nàng muốn đi đâu tuỳ nàng, ta không ưng có nàng nửa… Nàng đã bị quấy nhiễu khi ở trong vạt áo của Ravana, đôi mắt tội lỗi của hắn đã hau háu nhìn khắp người nàng, vậy làm sao ta có thể nhận nàng khi nghĩ tới gia đình cao quý đã sinh ra ta?” “Ta không cần nàng nửa, nàng muốn đi đâu thì tuỳ ý, nếu nàng thích thì có thể để tâm đến Lắcmana (em ruột của Rama), Bharata (con trai của thứ phi), Xatruna (em trai của Rama)… hay đi theo Xugriva (em của quỷ vương) cũng được…”

    Lời nói của Rama là lời của danh dự bị xúc phạm, hoàn toàn chứng tỏ chàng là một người anh hùng đại diện cho dòng họ, cho danh dự và uy tín của cộng đồng. Nhưng lời của chàng đồng thời cũng là lời của lòng ghen tuông tầm thường đã che lấp mất tình nhân ái nơi chàng, dập tắt hết tình yêu của chàng, biến chàng thành một người tàn nhẫn, ích kỉ, bạc bẻo đối với người vợ thân yêu.

   Nghe những lời giận dữ và tàn nhẫn của Rama trước mặt mọi người, nàng Xita đau đớn đến nghẹt thở, nàng đáng thương “như cây dây leo bị vòi voi quật nát”. Lời lẽ tàn nhẫn của Rama như mũi tên “xuyên vào trái tim nàng”. “Nước mắt nàng tuôn như suối”. Nhưng lời đáp lại của Xita là lời của lí trí sáng suốt mà Rama không thể cãi lại được. Nàng hai lần lên án lại sự thấp hèn của Rama và nói những lời sâu sắc:

   “Cớ sao chàng lại dùng những lời lẽ gay gắt khó tả như vậy đối với thiếp, giống như một kẻ thấp hèn chửi mắng một con mụ thấp hèn ? Thiếp đâu phải người như thế. Thiếp có thể lấy tư cách của thiếp ra mà thề. Suy từ hành vi loại phụ nữ thấp hèn, chàng đã ngờ vực tất cả giới phụ nữ. Xin chàng hãy từ bỏ mối ngờ vực đó đi.”

    Về tình trạng của mình trong tay quỷ vương, Xita đã nói một cách rất có lí: “Ravana đã đụng đến thiếp khi mà thiếp đã ngất đi, làm thế nào tránh được? Về điều đó chỉ có mệnh của thiếp là đáng chê trách, nhưng những gì nằm trong vòng kiểm soát của thiếp, tức trái tim thiếp đây, là thuộc về chàng.” Xita còn trách Rama, nếu có ý từ bỏ nàng thì tại sao không nói trước để nàng chết ngay trước mặt Hanuman để khỏi phải chịu đựng những lời lẽ bất công hiện tại. “Hỡi Đức Vua, Như một người thấp hèn bị cơn giận giày vò, Người đang nghĩ về thiếp như một phụ nữ tầm thường !” Nàng không cầu xin Rama. Lời lẽ của Xita chứng tỏ nàng là một người chính trực, thẳng thắn. Nói xong nàng yêu cầu Lắcmana chuẩn bị giàn thiêu cho nàng. Lắcmana cũng giận anh, nhưng cũng ngầm hiểu anh muốn thử lòng trong trắng của Xita. Rama cũng đau đớn, mắt dán xuống đất, mặt chàng khủng khiếp như thần Chết. Nàng Xita lượn quanh giàn lửa, lạy chư thần, lạy thần lửa Anhi rồi dũng cảm bước vào giàn lửa. Hình ảnh trang tuyệt thế giai nhân đứng trong giàn lửa như một lễ vật trong lễ tế sinh làm mọi người xúc động, cả loài quỷ, loài khỉ cũng thương tiếc.

   Cảnh Rama buộc tội lại trở thành cảnh khẳng định phẩm chất trong trắng, cao quý, chung thuỷ, dũng cảm của Xita. Nàng bước vào giàn lửa như hành động minh chứng cho lòng trong trắng của mình.

   Cảnh Rama buộc tội cho ta hiểu tính cách anh hùng sử thi của Rama, một lòng tôn thờ danh dự, bổn phận trước cộng đồng. Chàng đã trổ tài tiêu diệt quỷ vương, đã giải thoát mọi người khỏi mối lo quỷ vương, đã cứu Xita như một đòi hỏi của danh dự, một hành vi rửa nhục. Chàng ruồng bỏ Xita chủ yếu không phải vì tình cảm ghen tuông, mà vì danh dự của gia đình, dòng họ.

    Nàng Xita cũng là một tính cách cao thượng, trong trắng, một người thà chết chứ không thể chịu đựng sự lăng nhục của chồng nàng, không cầu xin chàng.

    Đoạn trích cũng cho thấy tính bi kịch trong số phận người phụ nữ, dù thân phận cao quy thế nào, nhân cách trong trắng, cao thượng như thế nào, nhưng trong đời sống bị nam quyền chi phối, người phụ nữ vẫn không tránh khỏi bị nghi ngờ, hắt hủi và rẻ rúng một cách vô cớ.

    Dù thái độ Rama như thế nào, thái độ Xita cương quyết như thế nào, những người chứng kiến cuộc buộc tội của Rama đều bày tỏ thái độ không đồng tình với chàng, đồng thời bày tỏ thái độ thương tiếc cho Xita. Họ đại diện cho công luận sáng suốt. 

    Đoạn trích biểu hiện chủ yếu bằng lời thoại và hành động nhân vật. Nếu không đọc kĩ lời thoại thì không hiểu được nội dung đoạn trích. Nghệ thuật miêu tả tâm lí thể hiện ở miêu tả trạng thái bề ngoài của nhân vật, qua nét mặt, trạng thái, liên tưởng. Điều đặc biệt là cảm hứng sử thi chi phối cả nhân vật chính, mọi người xung quanh. Cả loài vật, loài quỷ sứ, loài khỉ cũng kêu khóc vang trời trước cảnh tượng Xita bước vào giàn lửa.

About Trần Đình Sử

Giáo sư tiến sĩ Lý luận văn học, khoa Ngữ Văn, Đại học sư phạm Hà Nội
Bài này đã được đăng trong Uncategorized. Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s