EMPATHY TRONG DẠY VĂN HỌC CHỈ MỚI LÀ MỘT NỬA VẤN ĐỀ

EMPATHY –ĐỒNG CẢM TRONG VĂN HỌC CHỈ MỚI LÀ MỘT NỬA CỦA VẤN ĐỀ

Trần Đình Sử

Trong nghệ thuật, trong thẩm mĩ hay trong xã hội vấn đề đồng cảm có ý nghĩa rất quan trọng, nhất là trong điều kiện vô cảm, suy thoái nhân tính phổ biến như hôm nay thì lại càng cấp thiết. Có đồng cảm tức là đã bắt đầu có sự rung động, sự nảy sinh cảm xúc, điểm khởi đầu để có sự đổi thay trong tâm hồn và nhận thức. Tuy nhiên nếu chỉ đồng cảm thôi thì tình cảm con người. Chẳng hạn, đồng cảm và làm từ thiện. Hết bữa ăn từ thiện này đến bữa khác, rất công phu, rất cố gắng, nhưng thử hỏi, cừ từ thiện thế mãi thì có làm xã hội thay đổi không? Làm thế nào để xã hội giảm bớt bất công, sẽ ít dần, đi đến luvs khong có người phải cần từ thiện.

Sự đồng cảm chỉ thường diễn ra trong các tình huống thong thường, trong sự sinh hoạt. Đối với các nhà tư tưởng thì không dễ đồng cảm, bởi hiểu họ không dễ. Trong văn học đầu thế kỉ XX V. Shklovski đã nói đến lạ hoá để chống lại quán tính cảm thụ, khiến con người mất đi khả năng nhận biết tinh tế, mới mẻ. Bertolt Brecht cũng nói đến lạ hoá và gián cách, chống lại nhà hát Empathy của Stanislavski, dung các động tác đồng cảm để khêu gợi cảm xúc của khác giả. Brecht đòi hỏi phải biểu diễn sao cho khan giả thấy được quan niệm của tác giả, để họ suy nghĩ về những gì xảy ra trên sân khấu.

Trong cảm thụ văn học, nếu chỉ nhập thân vào nhân vật, nhìn thế giới theo con mắt của nhân vật thì dứt khoát là không hiểu được nhân vật. Người đọc sau giây phút nhập thân vào nhân vật rồi thì phải biết thoát ra, đứng ngoài nhân vật để nhìn nó từ bên ngoài theo con mắt khác, thì lúc đó mới may ra mới hiểu đươc nhân vật. Trong  bài nghiên cứu Quan hệ thẩm mĩ giữa tác giả và nhân vật M. Bakhtin đã nói đến vị trí đứng ngoài của tác giả cho phép anh ta có thể hoàn thiện nhân vậ như một hiện tượng tư tưởng và thẩm mĩ. Nói đơn giản hơn, khi đọc tác phẩm anh “thấu cảm” với nhân vật hay với tác giả? Với nhân vật này hay với nhân vật khác? Nếu chỉ thấu cảm với nhân vật chắc chắn là ah sẽ không hiểu tác phẩm. Bởi nhân vật tự nó là không có nghĩa, chỉ khi xem nhân vật dưới cái nhìn của tác giả với hiểu được. Bởi tác giả luôn đứng ngoài, đứng trên nhân vật để biến nhân vật thành có ý nghĩa.

TRong tác phẩm cái mà nhân vật thấy và cái mà tác giả thấy là rất khác nhau. Đành rằng nhiều trường hợp nhân vật là mặt nạ của tác giả, nhưng về nguyên tắc, chúng thuộc hai thế giới khác nhau, không thể nhập làm một. Đọc Truyện Kiều ta có thể đồng cảm với Kiều, vì Kiều trên mức độ lớn là mặt nạ của Nguyễn Du, nhưng về nguyên tắc ta sẽ đồng cảm với tấm lòng của Nguyễn Du, chứ không phải với Kiều. Còn đọc Số đỏ thì ta đồng cảm với ai? Với Xuân tóc đỏ hay với họ Vũ? Mà chỉ đồng cảm với Vũ đã đủ hay chưa hay còn có thể đứng xa hơn Vũ, xa hơn Nguyễn Du?

Cho nên câu chuyện đồng cảm thấu cảm theo cách hiểu thong thường chỉ mới có một nữa của vấn đề. Sự việc còn đã nghĩa, phức tạp hơn nhiều.

Advertisements

About Trần Đình Sử

Giáo sư tiến sĩ Lý luận văn học, khoa Ngữ Văn, Đại học sư phạm Hà Nội
Bài này đã được đăng trong Uncategorized. Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s