NGHỊCH DỊ

NGHỊCH DỊ (GROTESQUE)

Nadan Tamarchenco

Trần Đình Sử lược dịch

Từ nguyên: Grotta, nghĩa là cái hang, động. Một trong những thủ pháp tiếp cận thẩm mĩ đối với hiện thực, trong đó hiện thực được cấu tạo bằng sự  xâm nhập lẫn nhau của cái chủ thể và cái khách thể trong nghĩa rộng nhất của hai yếu tố đó (tích cực và tiêu cực,  con ngươi và tự nhiên, , tưởng tượng và kì ảo…)

Khái niệm nghịch dị đi vào lời nói bình thường từ giữa thế kỉ 16 khi nói về hôi hoạ, có khi chỉ cái ương tự như cái thú vật, chỉ yếu tố trang trí  kì dị thời cổ đại. Trong cách dùng từ của khoa học hiện đại nghịch dị thường được hiểu như là một thành phần của kiểu đối lập bao trùm toàn bộ nghệ thuật, trong đó có văn học. và chia tách nghệ thuật ra làm hai lĩnh vực. Theo V. Kaizer nghịch dị biểu hiện thành yếu tố quỷ sứ và phi nhân tính – tất cả những gì xa lạ nội tại với chủ thể gần gủi trong thực tai. Theo M. M. Bakhtin cái nghịch dị của  “chủ nghĩa hiện thực nghịch dị” kế thừa văn hoá cười của các lễ hội cácnavan , một văn hoá kháng cự lại bất cứ sự nghiêm túc một cách ngột ngạt và bốc mùi và tuyên cáo một “chân lí thứ hai về thế giới”.  Đối với G. R. Hocke thì nghịch dị gắn với lối “kì ảo châu Á”, nó vĩnh viễn chống lại su “mô phỏng bảo thủ có tính chất cổ điển”.

Để xác định một cách rõ rệt hơn về nghịch dị thì hãy bắt đầu với  một đặc điểm  của nó,  là cái đặc điểm đã chỉ ra vỉ trí  đặc biệt của nó trong phạm vi của các hiện tượng cùng loại gần gủi, chẳng hạn như những “cái lạ kì” mà con người gặp phải trước cái không là gì cả khi nó cảm nhận  lập trường của mình như là của cái đang bị thủ tiêu (hoặc phế bỏ) và thấy ghê sợ, không phải tự bản chất của mình như thế. Trong trường hợp đó, con người cảm thấy trong tâm hồn mình có cái gì đó  nó phủ nhận cái tôi của mình, nếu như tâm thần bị phân liệt thành các lực lượng chống đối nhau. Còn có một hiện tượng khác cận kề với cái nghịch dị, một cái xấu có lực đẩy ra xa, mà Ju. Kristeva xác định là  cái chẳng phải chủ thể cũng không phải khách thể.

Khác với ba phạm trù trên, nghịch dị được sinh ra từ sự lẫn lộn của cái chủ thể và khách  thể, giữa chúng đã xoá bỏ ranh giới giữa thân thể riêng biệt với xung quanh, như điều mà Bakhtin đã nhấn mạnh. Nhưng tính khách thể của chủ thể đã đượcvăn học thể hiện cả trong các motiv về sự què quặt, khiếm khuyết cuả cá nhân ví như sự đần độn ở nhân vật Ủgrium Berchev trong tiểu thuyết nghịch dị của Santưkov-Shedrin có tên là Câu chuyện của một thành phố.; hoặc là sự khiếm khuyết về thân thể như trường hợp thiếu tá Kovaliop bị mất cái mũi.. Có thể nhắc đến sự biến hình  trong tiểu thuyết của Kaffka. Mặt khác phạm vi của nghịch dị bao gồm sự mêu tả các khách thể có nhân tố chủ thể, tức là các khách thể đã được người hoá, ví dụ như Trái tim chó của nhà văn Bungacov. Hoặc những người chết sống lại như trong Những linh hồn chết của nhà văn Nga Gogol.

Là sự mô phỏng đặc thù, trong đó cái chủ thể và khách thể tạo thành một vật lai ghép , cái nghịch dị còn bao gồm cả  trong sự trần thuật, kết quả là có những văn bản là sự lai ghép các phiến đoạn với nhau, tương ứng với các thân thể què quặt ghép với nhau, phong cách nửa trục tiếp (lời người kể chuyện lại kể theo giọng điệu của nhân vật, là đối tượng được kể.

Bởi vì cái khách thể là một bộ phận của cái nghịch dị, cho nên nghịch dị có xu hướng  biểu hiện thế giới ở bề ngoài, tức ngoại hiện hoá thế giới,  để cho dễ thấy ở bề ngoài. Cái nghịch dị ngôn từ thường là  sử dụng các motiv  về các hình vẽ, các bức tranh, tượng, hình phản chiếu trong gương tự nhiên sống dậy. Không gian bên ngoài trở thành nơi  cư ngụ của cái nghịch dị.Ví dụ các con quái vật được trang trí ở mạt tiền kiến trúc, nhà thờ,  Đối với nghịch dị thường thấy sự biến dạng thân thể người hay thú vật, hoặc phóng đại to lên, hoặc là thu bé lại khác thường. Về mặt này cái nghịch ị vị tất đã khác với cái quái dị, gần đây đã trở thành đối tượng tranh luận trong khoa học.

Rõ ràng là nghịch dị quan trọng trước hết đối với các nghệ thuật nghe nhìn.

Tuỳ thuộc vào thể loại mà tính chất nghịch dị thể hiện trong ngôn từ. . Nó có các chức năng khác nhau ví như chức năng cười cợt trong lễ hội các navan như ở Gacgăngtua và Pantagrien của Rabelaise, chức năng châm biếm như  Guliver phiêu lưu kí của Swift,  hoặc chức năng bi kịch như Người cát của Hoffman.  Dù thế nào cái nghịch dị – thú vật là cội nguồn cổ xưa, song, sau khi cội nguồn phai nhạt, thì lại có nguồn gốc thứ hai của nó. Những thây ma đang sống  đã tham gia vào chuõi các nghịch dị này.  Chỉ được coi là một trong các yếu tố. tiêu biểu.  Cũng giống như các biến hình là nghịch dị, những Don Kihote khát khao uốn nắn cái thế giới đã phát triển méo mó cũng là nghịc dị. Các nhân vật xoay quanh các hành động tính giao như văn chương của de Sad cũng là nghịch dị. Nói tóm lại,bất cứ cái cơ chế nào tương tự như người ,bất cứ sự cấu tạo nào có thể làm được từ các khách thể của vũ trụ cũng có thể là nghịch dị.  Các chủ thể bị khách thể hoá hoặc các khách thể bị chủ thể hoá, tất thảy đều là sự lựa chọn, là sự nảy sinh của thế giới con người, hiện tượng của tồn tại, đang bổ sung mọt cách mâu thuẩn một cái nhìn đối với cái đã nổi bật,  và đòi hỏi cái nhìn khác hẳn bình thường đối với những ai thường đối lập một cách đơn nghĩa cái “tôi” và cai “phi tôi”.

Tài liệu tham khảo:

  1. Bakhtin Francoise Rabelaise và văn hoá dân gian và thiừu Phục hưng và trung cổ; Ju. Mann Cái nghịch dị trong văn học, Matscova, 1966; I. O. Smirnov Bàn về nghịch dị và các phạm trù gần gủi với nó//Kí hiệu học về cái sợ hãi,  Paris 2005; N. D. Tamarchenco Tiểu thuyết và cái nghịch dị, (về ý nghĩa của lí huyết Bakhtin đối với tiểu thuyết đwng đại) Thông báo của Viện Hàn lâm khoa học Nga, 2005. Số 6.
Advertisements

About Trần Đình Sử

Giáo sư tiến sĩ Lý luận văn học, khoa Ngữ Văn, Đại học sư phạm Hà Nội
Bài này đã được đăng trong Uncategorized. Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s