Đôi điều về tiếng Việt hiện nay

Đôi điều về tiếng Việt hiện nay (Trả lời phỏng vấn báo Thể thao – văn hoá)

Trần Đình Sử

Ngôn ngữ là một hiện tượng xã hội. Nó tồn tại, phát triển theo nhu cầu xã hội và do điều kiện lịch sử tạo nên. Việc tiếp nhận các từ ngữ, từ tố, lối nói của nước ngoài để làm phong phú tiếng mẹ đẻ là một xu hướng tất yếu và tự nhiên. Dưới thời trung đại do quan hệ mật thiết với tiếng Hán cho nên tiếng Việt đã hấp thu rất nhiều từ Hán Việt. Tất nhiên trong ca dao, tục ngữ, lời kể chuyện cổ tích, truyện cười, từ Hán Việt rất ít. Người Việt tiếp thu từ Hán Việt đợt hai ồ ạt bắt đầu từ đầu thế kỉ XX, do xã hội biến động, các phong trào cách mạng, cuộc Đông du, do nhu cầu tiếp thu văn hoá phương Tây.…Tiếng Hán tiếp thu hồi đó gồm ba loại, một là tiếng Hán của người Hán, họ cũng Đông du, cũng Quang phục cho nên nhiều từ tiếp thu tư thời này. Hai là tiếp nhận từ Hán gốc Nhật, do người Nhật hướng về phương Tây sớm nhất Đông Á, cho nên nhiều từ ngữ họ đã chuyển dịch ổn thoả, thành công mà người Hán và người Việt chỉ việc tiếp nhận. Ta đã tiếp nhận ồ ạt hàng loạt từ Hán có gốc Nhật Bản. Ví như: văn học, văn hoá,xã hội, chính phủ, kĩ sư, vi trùng, y khoa, dân chủ, biên chế, biểu quyết, bình giá, bối cảnh, bồi thẩm viên, kí giả, phóng viên, cách mạng, cán bộ, cán sự, cảnh sát, cao trào, cao xạ pháo, câu lạc bộ, giai cấp, cộng sản, chi bộ, chỉ đạo, chỉ thị, chiến tuyến, chính đảng, chính sách…Các từ đó hiện là những từ không thể thiếu trong đời sống của chúng ta. Lúc đó người Hán cũng tiếp thu từ Nhật rát nhiều, vì người Nhật đã dịch hộ cho họ hàng loạt từ của phương Tây, nếu thiếu chúng thì không thể tiếp nhận phương Tây được. Ba là từ Hán Việt tự tạo, ví như hài kịch (Tàu gọi hỉ kịch), cốt truyện (Tàu gọi là tình tiết), ác liệt (tàn khốc, dữ dội), từ này ở Tàu có nghĩa là tồi tệ, xấu xa. Ta nói truyền hình, Tàu gọi là điện thị, ta nói đài phát thanh, Tàu gọi quảng bá điện đài. Đồng thời lúc đó dưới sự cai trị của Pháp chúng ta  tiếp nhận tiếng Pháp vào tiếng Việt, như sếp, tua bin, pê đan, phanh, tà vẹc, ghi đông, xích, líp, lốp, săm, phim, phin cà phê, rulô, phòng nhì, xà lim, cập rằng, ma cà bong, đá banh, đánh vô lây…Loại từ này rất nhièu, nó đã được Việt hoá. Chúng cũng không thể thiếu được của tiếng Việt hiện đại. Sau năm 1954, tiếp nhận cách mạng Tàu, ta có chỉnh huấn, tập huấn, tố khổ, tân dân chủ, phát động, dân vận, liệt xa, liệt xa viên, tiểu táo, đại táo, thủ trưởng, phục vụ…Nhiều từ trong đó vẫn thông dụng đến nay.Tiếp xúc với Nga ta có các từ bonsevich, mensevich, cụ khốt…  Loại này không nhiều do ta tiếp nhận Liên Xô qua Trung Quốc. Như thế tiếp nhận là  quy luật tất yếu của tiếng Việt qua các thời kì  lịch sử.
Bây giờ trong xu thế hội nhập và toàn cầu hoá, tiếng Anh được tiếp nhận ồ ạt. Hiện tượng này diễn ra trên khắp thế giới. Ở Pháp do tạp giao với tiếng Anh quá nhiều, Pháp đã có luật về ngôn ngữ, chỉ cho phép nhập cái gì mà tiếng Pháp không có. Nước Nga cũng vậy, tiếng Anh cũng nhập rất nhiều. Trung Quôc cũng đang có hiện tượng lạm dụng hoàn toàn giống Việt Nam. Mỗi câu nói thông thường nhiều người cứ chen tiếng Anh vào. Hiện tượng này đang gây đau đầu cho họ.

Tiếng Anh vao nước ta trước hết là các từ viết tăt như CBA, NBA, GDP, Unicev, TPP,WTO, CPI, IT,VCD, DVD, DV, IBM, MP3, QQ, MSN; tiếp theo là các từ dùng chỉ thương hiệu như Việt nam airline, tiếp thu trong lời ăn tiếng nói hàng ngày như OK, tivi, shopping, shop, show, games, hot, shock, fan, nock-aot, body, awards, twitter, iPhone, Google, on line, check in, download, gala, photo, Segames Wolrd cup, các từ trong thể thao, các hoạt động văn hoá. Danh sách các từ này còn rất nhiều, cần có sự thống kê đầy đủ. Một mặt trong cuộc sống hiện đại và giao lưu ta gặp nhiều hiện tượng mới, sư vật mới cần được gọi tên. Nhưng mặt khác, sự lạm dụng đang gây lo ngại cho nhiều người. Bởi vì báo chí và truyền hình là phương tiện công cộng, nói với người Việt, mà nhiều người Việt không phải ai cũng biết tiếng Anh, họ không hiểu, như thế là phản tác dụng và không tôn trọng người đọc và người nghe. Ngôn ngữ phải có tính toàn dân, ai cũng hiểu được và được hiểu. Lối lạm dụng của đài báo là tước đoạt quyền được nghe của đông đảo quần chúng, không thể chấp nhận.

Sự “lai tạp”, “tạp giao”, “lai ghép” (hybrid)  là một quy luật của ngôn ngữ sống, đặc biệt là ngôn ngữ nói, nó xảy ra trên toàn thế giới. Với tính chất tiết kiệm (tức là nói ngắn hơn), sáng tạo và võ đoán từ nào tiện lợi, ngắn, thông dụng thì người ta dùng. Sự lai ghép ngôn ngữ có mấy hình thức: một là dịch âm, dùng nguyên tiếng nước ngoài mà đọc theo âm Việt, ví dụ tivi, sốc, hot, nốc ao. Hai là dịch nghĩa như tin tặc, đo ván. Ba là tạo từ mới như vi tính, chế bản (chữ này của Nhật). Bốn là dùng nguyên xi những từ thông dụng quốc tế như UNDP, Unicef, TPP…(Các cụm từ này cần được dịch cho người đọc quen dần) Năm là có những từ không thể dịch được, hoặc dịch được nhưng dài dòng, không thuận tiện  thì người ta dùng nguyên xi. Như thế sự lai ghép sẽ làm phong phú cho tiếng Việt, khiến nó tiếp cận thế giới, thúc đẩy giao lưu. Nhưng lai ghép cũng có thể làm cho ngôn ngữ mất sự trong sáng. Đó là sự tiếp thu dễ dãi, không góp phần làm giàu tiếng Việt mà làm nó rối thêm, nghĩa là nó không theo mấy hình thức tiếp nhận nói trên. Thế nào là tiếng Việt trong sáng? Đó là tiếng Việt mà mọi người dân bất cứ ở đâu chũng hiểu được. Nếu tối nghĩa, khó hiểu thì là thiếu trong sang. Có người hiểu trong sáng nghĩa là tính thuần khiết, không pha tạp thì quan điểm đó trái với quy luật ngôn ngữ.

Những nước bỏ tiếng mẹ để đẻ nói tiếng Anh thì nhất định sẽ có mất mát về văn học.  Tôi nghĩ, họ quy định tiếng Anh là tiếng chính thức của quốc gia, thể hiện trên báo chí, truyền thông, các văn kiện nhà nước. Nhưng người dân hàng ngày vẫn nói tiếng mẹ đẻ của họ. Nếu cứ nói tiếng Anh mãi, các thế hệ già gắn với văn hoá của họ chết hết đi mà không truyền lại cho con cháu, thì tiếng mẹ đẻ có nguy cơ bị chết. Theo tài liệu Bản đồ ngôn ngữ đang lâm nguy của tổ chức văn hóa khoa học giáo dục của Liên hiệp quốc UNESCO cho biết toàn thế giới có 7000 thứ tiếng, trong đó một nửa sẽ bị tiêu vong trong thế kỉ này. 80-90% số còn lại sẽ tiêu vong trong vòng 200 năm nữa. Tốc độ tiêu vong của ngôn ngữ còn nhanh hơn tốc độ diệt chủng của các loại thú quý hiếm trên trái đất. Cứ hai tuần trôi qua, trên thế giới có một ngôn ngữ diệt vong. Lí do chính của sự diệt vong đó là do người ta sử dụng các nthứ tiếng như tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Tây Ban Nha. Tôi không hiểu tình hình của Philippines lắm, nhưng cứ theo thông lệ mà suyt thì họ sẽ tách rời với truyền thống văn hoá dân tộc, phong tục tập quán có từ xưa, và đó sẽ là mất mát.

Về nguyên tắc những từ tiếng Việt có thì không nên lạm dụng tiếng Anh. Ví dụ có thể nói cúp thế giới, cúp châu Âu, thì cần gì phải World cup, Euro. Đã có từ quyền Anh thì không cần nói boxing. Có những từ rất mới như gene, hacker ta dịch rất hay thành gen (trong biến đổi gen), hoặc tin tặc, từ nock-aot từ lâu đã dịch thành đo ván rất hay rồi,trước ta gọi tơ rớt, nay ta gọi là tập đoàn kinh tế, trước gọi là đá banh, nay nói đá bong, trước nói đánh vô lây, nay gọi là đánh bóng chuyền. Trước ta gọi là súng Morchie nay ta gọi là súng cối, rất hay. Cho nên ngôn ngữ luôn biến động chứ không đứng yên.

Sự lạm dụng tiếng nước ngoài có gây hệ luỵ lâu dài không? Tôi nghĩ ngôn ngữ có cơ chế tự điều chỉnh. Những gì không cần thiết sẽ tự mất đi. Ví dụ các từ như liệt xa (đoàn tàu), liệt xa trưởng (trưởng tàu) mà ta tiếp thu năm 1954, 55, thì đã mất đi, vì người ta tìm được các từ Việt hay hơn thay thế. Từ đốc tờ trước đây chỉ bác sĩ, nay đã không dùng vì chữ bác sĩ hay hơn. Có một thời ta gọi rocket, nay ta gọi là tên lửa. Các hiện tượng tiếp nhận thái quá sẽ được ngôn ngữ điều chỉnh theo cơ chế của nó. Có những từ tiếng Anh khó dịch hoặc dịch dài dòng như chat, web, E-mail, album, showbiz…thì ta có thể dung để đáp ứng nhu cấu giao tiếp. Nhưng có từ thư điện tử rôi thì có cần từ e-mail? Từ album thời Pháp ta đã dùng, nay vẫn có thể gọi là bộ sưu tập được thì nên dùng tiếng Việt. Người nói sẽ lựa chọn cách nói nào thuận hơn.

Chúng ta đang sống trong thời hội nhập, công nghiệp hoá, cách mạng khoa học kĩ thuật, biết bao sự vật mới, khái niệm mới cần phải tiếp thu. Không tiếp thu thì khép kín và lạc hậu. Cho nên việc tiếp thu như trên một mặt phải coi là chuyện bình thường, cần kíp. Nhưng mặt khác, phần nhiều tiếng Anh được sử dụng tràn lan, chủ yếu là do giới trẻ, họ học tiếng Anh, nhưng chưa đủ thời gian và kinh nghiệm để dịch thành tiếng Việt cho nên cứ dùng nguyên xi, trực tiếp cho tiện, nhất là trong giới của họ, và họ hiểu nhau. Rồi đến khi ngôn ngữ tự điều chỉnh thì họ sẽ theo tập quán chung. Lí do thứ hai là các phương tiện truyền thong lạm dụng rất phổ biến, cứ tuôn tiếng Anh ra hàng ngày. Ví dụ một số chương trinh Văn hoá, thể thao, tiếng Anh dùng khá tuỳ tiện, các bài hát nước ngoài, tên các bộ phim nước ngoài, tên các giải đấu, vòng đấu, tên các môn thể thao họ cứ đọc nguyên tiếng Anh, không tìm cách dịch, mà áp đặt cho người nghe, thì các phương tiện đó coi thường người nghe Việt và gây hại rất lớn cho sự trong sáng của tiếng Việt, vì họ là cơ quan văn hoá. Tiếp nhận tiếng nước ngoài cũng giống như mọi tiếp nhận khác, nói chung không được bê nguyên xi, mà phải Việt hoá, bởi vì người tiếp nhận phải sáng tạo. Sử dụng tiếng Anh một cách lười biếng thì chính làm hại ngôn ngữ Việt.  Tiếng Việt sẽ tự thay đổi và tự điều chỉnh, nhưng đó sẽ là một qúa trình lâu dài. Nếu người tiếp nhận biết lựa chọn, sáng tạo  thì sẽ làm cho tiếng Việt không trở ngại cho giao tiếp.  Làm cho tiếng Việt thông thuận, không  gây trở ngại giao tiếp là bản chất của sự trong sáng của ngôn ngữ.

Hà Nội, 21 tháng 9 nam 2016.

 

Advertisements

About Trần Đình Sử

Giáo sư tiến sĩ Lý luận văn học, khoa Ngữ Văn, Đại học sư phạm Hà Nội
Bài này đã được đăng trong Uncategorized. Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

5 Responses to Đôi điều về tiếng Việt hiện nay

  1. yen tac nói:

    Em cảm ơn thầy ạ, vì thầy đã cho em đọc những bài viết của thầy. Em rất trân trọng và cảm ơn thầy.

  2. Tôi nghĩ bài viết sẽ có giá trị hơn rất nhiều nếu được chỉn chu hơn về chính tả tiếng Việt.

  3. Được đọc những bài viết của thầy, từ lí luận đến phương pháp đọc hiểu, chúng em đều được mở mang tầm mắt, biết thêm nhiều thông tin quý, thao tác hay, rất hữu ích cho việc đọc văn, dạy văn. Xin cảm ơn thầy và chúc thầy luôn dồi dào sức khỏe ạ !

  4. Saigonnais nói:

    Bài này có một ý chung với nhận xét của một người viết bài “Tiếng Việt kinh hoàng ở trong nước” ở hải ngoại.Một bên đi vào chiều sâu,một bên đi vào bề mặt.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s