Sự kinh hãi như một hiện tượng bản thể

Nỗi kinh hãi như một hiện tượng bản thể

(Trần Đình Sử dịch của Akseonova A. A.)

Sự kinh hãi (tiếng Đức là Angst, tiếng Nga là Страх, có thể dịch sang tiếng Việt là khiếp sợ, hoảng sợ, kinh hãi, kinh hoàng, khủng khiếp, kinh khủng, Ở Việt Nam Lê Thành Trị dịch là kinh hoàng, tiếng Trung dịch là khủng bố, khủng cụ hay) và sư khiếp sợ (tiếng Nga là ужас, có thể dịch sang tiếng Việt là sự khủng khiếp, kinh khủng, khiếp đảm, kinh hãi, kinh sợ, hoảng sợ, kinh hoảng , kinh hoàng, thei từ điển Nga Việt. Ở đây chúng tối dịch một cách ước lệ) chúng tôi nghiên cứu như là những hiện tượng bản thể, khi hiểu tồn tại con người như một sự thay thế các trạng thái của tồn tại. Xem xét sự kinh hãi như là một thức tạm thời của tâm trạng sẽ đưa chúng ta đén sự tất yếu phải xem sư khiếp sợ như là “sự bị ném đi ném lại nhiều lần vào thế giới”.

Để xác lập được cách hiểu triết học về các hiện tượng kinh hãikhiếp sợ thì cần phải chỉ ra nhiều   bình diện như là kết quả của sư phân tích triết học-lịch sử. Mối liên hệ của các hiện tương này với tồn tại con người chỉ ra cho chúng ta bình diện bản thể luận. Để thực hiện sự phát triển của con người từ  các nền tảng sinh vật đến xã hội thì cái quan trọng là bình diện nhân học của các hiện tượng kinh hãi và khiếp sợ. Sự thê hiện của kinh hãi và khiếp sợ liên hệ trực tiếp với điều đó trên bình diện giá trị luận, tức là trong sự xác định các quan hệ giá trị giữa con người và thế giới.. Trong các quan hệ này với thế giới con người được thực hiện trong sự lựa chọn các phương thức quản lí hoạt động thực tiễn (tức là phương diện thực tiễn luận).

Sự kinh hãi xuất hiện như là một trạng thái tình cảm của con người đối lập với trạng thái khác là trạng thái gan dạ (dũng cảm, tiếng Nga là бесстрашиe). Không nên lẫn lộn nó với trạng thái bình yên (состоянием покоя), bởi vì đối lập với bình yên là trạng thái lo lắng, bất an (беспокойство). Điều quan trọng là thấy rằng sự gan dạ không phải là xác định của trạng thái nào đó nhất thời, bởi vì không phải là cái ai ai cũng có và có suốt đời sống của con người cụ thể. Trong khi đó bình yêu hay lo lắng con người chỉ rơi vào trong thời gian nhất định. Trong trường hợp đó tất yếu nảy sinh câu hỏi: nếu kinh hãi là đối lập với gan dạ, thì phải chăng kinh hãi cũng phủ trùm suốt cả đời người?

Sự xuất hiện của con người bắt đầu từ khi nó “được giao phó cho chính nó” theo thuật ngữ của Martin Heidegger, hoặc “bị cái án phạt tự do” theo cách nói của Ortega-i-Gaset. Trong cả hai trường hợp chúng ta có thể nhận thấy, có một cái có sẵn nào đó mà chúng ta bị rơi vào đó ngay từ khi chào đời. Và cái ngữ cảnh đó, cái ma trong đó con người bao giờ cũng thấm nhuần trong tâm trạng nào đó. Đó là sự chấp nhận hay không chấp nhận, hăng hái hay chán chường. Tương ứng với điều đó, sự chán chường ở cùng một trạng thái tâm tính có tính phủ định giống  với sự kinh hãi. Sự kinh hãi cũng như sự đau đớn, cho thấy sự tách rời  của con người khỏi trạng thái hài hoà nhất định với thế giới xung quanh và sự phá huỷ cái tình trạng đã quen thuộc. Điều quan trọng căn bản ở đây là, với thế giới xung quanh, chứ không phải với bản than mình  , bởi vì sự tồn tại trong thế giới  là sự tồn tại mà con người chỉ có thể cắt đứt sau khi chết. Sự kinh hãi đã bóc trần sự mất mát các mối liên hệ có ý nghĩa bản thể. Sự kinh hãi bao giờ cũng là sự tách rời và đông thời là sự soi sáng mà Heidegger đã nói.

Như vậy sự kinh hãi  không chỉ che giấu khỏi chúng ta một điều gì. Mà còn ngược lại, hé lộ cho chúng ta điều gì. Không thể bảo là ngẫu nhiên rằng khi nói kinh hãi thì đôi mắt con người mở to ra. Điều đó nói lên rằng đó, cái tồn tại hiên ra trước mắt ta như là nhìn thấy mặt đối mặt. Tiếng kêu của khiếp sợ của con người lại chính là chỉ ra tình trạng nó “bị ném vào” tình huống đó. Khi bị ném, con người kêu lên, muốn chỉ ra sự có mặt của mình và giới hạn của mình. Trong trạng thái sợ hãi đó người ta nhận ra sự có mặt. Điều này khác biệt với trạng thái lo lắng, là trạng thái mà sự có mặt được đặt ra đằng sau, còn trọng tâm chú ý lại là đặt vào cái khách thể mà mình lo lắng. Sự khiếp sợ lại tách biệt ra. Sự khiếp sợ đánh gục lòng tự hào và tự tin của chúng ta. Sự khiếp sợ làm sinh ra con người lần thứ hai, tức là lại ném con người vào thế giới.. Sau khí sinh ra con người bắt đầu tìm cho mình một chỗ dựa và ngôi nhà trong thế giới. Sự khiếp sợ lại phát hiện ra con người chính nó một lần nữa, thúc đẩy sự lựa chon tự do, khiến con người gần với trạng thái tồn tại đích thực, kéo nó ra khỏi sự hoà tan trong đám đông với những người khác. Trách nhiệm lại đặt lên con người, giống như nó đứng trước Thượng đế (theo Kierkegaar). Tức là muốn nói đến cái ranh giới giữa sống và chết. Đi gần đến cái chết sự khiếp sợ  đồng thời cũng đi gần tới sự tất yếu của một dự án đích thực. Trước sự đe doạ của cái khiếp sợ không còn có cái để mà lo lắng nào, mà chỉ có sự tồn tại tại thế như nó vốn thế.

Tại sao sự kinh hãi khi nảy sinh trong bóng tối liền chuyển sang sự khiếp sợ? Đó là vì ánh sáng đã chiếu rọi thế giới xung quanh , phát hiện cho con người thấy sự hiện diện của người khác và cái xung quanh. Vì thế bóng tối, cũng giống như  sự khiếp sợ đã tách biệt con người ra với chính nó. Trong sự hướng về mình tính tích cực gặp gỡ với cái hư vô (không gì cả). Bức tranh sặc sở, có nghĩa là bị nát vụn của thế giới xung quanh được thay bằng sự thống nhât về màu sắc, cũng tức là tính chỉnh thể của thế giới. Tính chỉnh thể đó được chúng ta cảm thấy trong cảm giác khiếp sợ. Sự lo âu  đoạn tuyệt với tính chỉnh thể.

Tình trạng con người trong thế giới đòi hỏi phải xem xét chăm chú, bởi vì sự dao động của con người từ trạng thái này sang trạng thái khác là do cái bản tính đẳng giá của  đồng sáng tạo của con người và được phú cho khả năng sáng tạo. Một mặt, con người (bị ai đó) ném vào thế giới, mặt khác, nó bắt đầu cải tạo thế giới đó, khi biết mình là một bộ phận của nó. Nhưng sự kinh hãi phức tạp hơn nhiều so với sự khiếp sợ.  Không phải là khách thể của sợ hay hậu quả của nó là nền tảng ở đây,  mà là sự tự phát hiện tính nhân quả, sự phơi bày không phải một cái gì đó bất ngờ xuất hiện, mà là một cái gì đó tồn tại mãi mãi, độc lập với với chúng ta, nhưng lại có quan hệ trực tiếp với ta.

Con người cảm nhận mình trong hệ thống các quan hệ với mọi người xung quanh như là một yếu tố đóng một vai trò giữa chúng. Trạng thái “không tự chủ” tách rời khỏi cái vai trò được chọn. Vai trò được chọn bao giờ cũng giản đơn hơn tình huống lựa chọn, bởi vì nó điều chỉnh quyền và nghĩa vụ  của con người và cũng tức là trách nhiệm đối với thế giới.. Sự kinh hãi trước sự xộc vào khu vực của riêng mình của cái gì đó hoặc của ai đó là một trong những gì mạnh nhất.

Sự trao quyền (hoặc là kẻ được quyền) theo quan điểm của cội nguồn thông báo, là sự chuyên nghiệp về thông tin. Nó thể hiện trong sự đối lập giữa cái mình với cái kẻ khác. Sự kinh hãi  còn mạnh hơn cái kinh hãi của sự xộc vào là cái kinh hãi của cái xộc vào bất ngờ mà ta không biết trước về nó. Không kịp chuẩn bị, ứng phó. Ý thức về cái xộc vào trứoc mắt cho phép ngườì ta chuẩn bị,  như thế nghĩa là làm mềm đi ranh  giới cái mình với cái kẻ khác

Mỗi người tự mình có quyền xác định cho mình khái niệm về cái cá nhân. . Trong khái niệm này bao gồm mục đích, nguyên nhân,  ảnh hưởng đến mức độ lo lắng, và tình cảm về sự an toàn.Cái tình cảm ấy xuất hiện như thế nào, cảm giác về  sự bất lực của chính mình  trước sự xộc vào  không gian cá nhân  của ai đó trong đám người mà con người biết được như là những người gần gủi?TRong mỗi hệt hống triết học cụ thể  đều có một hình thức đặc thù để miêu tả cái tồn tại,  cái hình thức được quy định bởi  các phuowng thức hiểu của nó.Một trong những phạm trù nền tảng  đó là sự kinh hãi, . Xuất hiện với tư cách là đối tượng của nhận thức triết học, sự kinh hãi thấm nhuần vào tư tưởng, tình cảm, thể nghiêm và tưởng tượng có thể định nghĩa như là  một phương thức  phán đoán về cái tồn tại.

  • Sự kinh hãi trong trạng thái của cái buồn (tiếng Nga là тоскa ) mở ra tính tất yếu của sự tìm tòi về tồn tại và sự sự đầy đủ của sự cô đơn.
  • Sự kinh hãi trong trạng thái lo âu (tiếng Nga тревогa) được cảm thấy bằng tồn tại như là một khả năng không tồn tại của chính mình. Sự tồn tại của ý thức như là sự đầy đặn của tự do.
  • Sự kinh hãi trong trạng thái khiếp sợ (tiếng Nga là ужас), như một sự kinh ngạc, chủ yếu là điều kiện tất yếu  của mọi khám phá và sáng tạo..

Thế là cái kinh hãi – buồn, kinh hãi – lo lắng, kinh hãi – khiếp sợ khai mở ra toàn bộ sự đầy đặn của Tồn tại, . Sự kinh hãi như là hiện tượng của ý thức cá nhân là sự kinh hãi bi kịch, và vì thế  bản thân sự tồn tại  mang tính chất bi kịch. Nưng đồng thời sự kinh hãi mở ra một chỉnh thể xuất phát, sự thống nhất của ý thức, vốn là bản chất  của nó.  Sự kinh hãi như là hiện twngj của ý thức xã hội,  là cái kinh hãi có tính kịch, , mở ra một sức mạnh phá hoại.  Sư kinh hãi không thực hiện cái chỉnh thể xuất phát của ý thức nhưng ngược lại, đạp nát nó,đem nó phân tán vào vô số những biến dạng.

Sự kinh hãi đích thực xuất hiện khi nào  bản than sự tồn tại của con người trở thành vấn đề. Với ys nghĩa đó kinh hãi là một trong những định nghĩa về con người như là một tồn tại can đảm. Khái niệm kinh hãi ngay từ đầu đã có trạng thái của hiện tượng tâm lí. Và với tính chất đó, hứng thú về nó đã tồn tại trong suốt cả chiều dài của tư duy triết học. Đặt hiện tượng kinh hãi vào phạm vi tác  động của bản than triết học sẽ dẫn đến chỗ,  sự kinh hãi sẽ là một trong những phạm trù nề tảng nhất của tri thức triết học, trr thành một hình thức đặc thù của nhận thức tồn tại, là hình thức  bị quy định bởi các phương thức  khác nhau để hiểu nó trong các hệ thống triết học cụ thể.

Dịch từ  bài báo Страх как онтологический феномен của tác giả  Аксенова А.А.// Гуманитарные научные исследования. 2015. № 12 [Электронный ресурс]. URL: http://human.snauka.ru/2015/12/13608 (дата обращения: 28.12.2015).

FEAR AS AN ONTOLOGICAL PHENOMENON

Aksyonova Anastasyia Aleksandrona
Tomsk State University
 

Advertisements

About Trần Đình Sử

Giáo sư tiến sĩ Lý luận văn học, khoa Ngữ Văn, Đại học sư phạm Hà Nội
Bài này đã được đăng trong Uncategorized. Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s