Sự kiện trong tự sự học

Khái niệm sự kiện trong tự sự học hiện đại

Trần Đình Sử

Đối tượng nghiên cứu của tự sự học là văn bản tự sự. Theo G. Genette: “Tự sự là trình bày một sự kiện hay một chuỗi sự kiện có thực hay hư cấu, bằng phương tiện ngôn ngữ, đặc biệt là ngôn ngữ tự sự.”[1] Như thế, văn bản tự sự có ba đặc điểm. Một là có người kể, có hành động tự sự và ba là có sự kiện được kể ra. Sự kiện là một nền tảng của tự sự, nó tạo nên chuyện, câu chuyện, cốt chuyện (truyện); không có sự kiện thì không có tự sự. Đó là một nhận thức đã thành định lệ. Nhà văn Anh E. M. Forster trong sách Các bình diện của tiểu thuyết, trong chương 2: Câu chuyện đã viết: “Viết tiểu thuyết là để kể chuyện. Câu chuyện là nền tảng của tiểu thuyết, không có chuyện thì không có tiểu thuyết.”[2]Đủ thấy tầm quan trọng của câu chuyện trong tự sự. Không có sách nào bàn về tự sự mà không nói đến sự kiện tức là chuyện. Tuy nhiên sự kiện là gì thì nhiều sách chỉ nói chung chung, nhiều từ điển thuật ngữ văn học hầu như không có mục từ đó[3]. Sở dĩ thế là vì người ta chưa quan tâm đến cấu trúc ngữ nghĩa của sự kiện trong văn bản tự sự. Một thời gian dài sau đó sự kiện không được nghiên cứu sâu trong lí thuyết tự sự. Cấu trúc ngữ nghĩa của sự kiện chỉ mới được nhận thức cùng với tự sự học hiện đại ở phương Tây và Nga (Liên Xô cũ) những năm 70 và gần đây mới trở thành một vấn đề được chú ý rộng rãi.

Thật vậy, ngay từ trong tác phẩm Nhà nước của Plato, Thi pháp học (Nghệ thuậ thơ ca) của Aristote đều đã nói sự kiện, nhưng coi như đã hiểu. Trước hết cần lưu ý là trong sách Aristote thuật ngữ chuyện, hành động, sự kiện, sự thật , cốt truyện (fabula, skazanie, deistvie, sobytie, fakt) nhiều khi như là đồng nghĩa. Tuy nói câu chuyện  là “sự kết hợp của các sự kiện (sự thực)”, “tính chất của sự kiện”(ch. 6, ch. 7), hiểu sự kiện như là một bộ phận của hành động nói chung, nhưng chưa phân biệt chúng với nhau. Ông xem nghệ thuật mô phỏng hành động khả nhiên, có thể có (không phải hành động đã có như lịch sử), tức là các câu chuyện huyền thoại, truyền thuyết như cái toàn thể, do đó cũng chưa đi sâu vào sự kiện. Ông là người đầu tiến neu ra cấu trúc của hành động, câu chuyện.cốt truyện có ba phần: phần đầu,phần giữa và phần kết, cơ sở cho công thức cốt truyện năm thành phần sau này. Trong Mĩ học Hegel cũng nói đến sự kiện trong sử thi, phân biệt sự việc xảy ra (như sét đánh) với sự kiện có mục đích của con người, ông vẫn xem sự kiện như là một hiện tượng của thế giới. Sở dĩ thế là vì cả Aristote lẫn Hegel đều chỉ biết kịch, sử thi mà chưa biết tiểu thuyết. Đến cuối thế kỉ XX, sau mấy trăm năm phát triển thể loại tiểu thuyết, lí thuyết tự sự đã có một sự chuyển biến quan trọng, đó là chuyển sang nghiên cứu truyện kể với tính chất kí hiệu, ngôn ngữ của nó. Nhà nghiên cứu Nga A. Veselovski trong chương nghiên cứu Thi pháp truyện kể (Thi pháp học lịch sử) chỉ nghiên cứu motiv như là đơn vị nhỏ nhất cấu tạo nên truyện kể. Đến V. Propp trong Hình thái học truyện cổ tích thần kì (1928) lại chuyển sang nghiên cứu chức năng. Chức năng ở đây là chức năng tạo hình thức truyện, giống như quy tắc ngữ pháp của truyện.  Nghĩa mà ông chỉ ra là nghĩa của ngôn ngữ truyện kể, chư skhoong phải nghĩa của truyện. Chủ nghĩa hình thức Nga mà tiêu biểu là V. Shklovski là đại biểu, phát triển hướng của Veselovski, tập trung chú ý truyện kể (siuzhet) và bắt đầu phân biệt truyện kể với câu chuyện (fabula). Ông xem truyện kể là sự cấu tạo lại câu chuyện theo các thủ pháp kết cấu, các thủ pháp lạ hóa, chông lối nhận thức tự động hóa. Cốt chuyện (fabula), sự kiện tuy được nhắc đến song đã bị hòa tan vào truyện kể, tính liên tục, tính nhân quả của nó bị làm lu mờ. Các nhà tự sự học cấu trúc xem tự sự như một cấu trúc giao tiếp, coi tự sự như một diễn ngôn, đi tìm ngữ pháp của diễn ngôn ấy. Tz. Todorov, trong Ngữ pháp của Truyện Mười ngày, nghiên cứu mệnh đề như là đơn vị nhỏ nhất của tự sự. R. Barthes trong Dẫn luận phân tích cấu trúc truyện kể nghiên cứu cấu trúc tự sự theo các tầng bậc, gồm chức năng, tình tiết và diễn ngôn. Trong chức năng gồm chức năng hạt nhận, chức năng vệ tinh, dấu hiệu, xúc tác. G. Genette tập trung vào cấu trúc diễn ngôn. Đồng thời, theo phân tích của Schmid,  trong các văn bản tự sự theo quan niệm của chủ nghĩa cấu trúc còn thể hiện một câu chuyện, tức là một sự kiện[4]. Sự kiện, theo nhận thức của các nhà cấu trúc chủ nghĩa là một sự thay đổi của tình huống xuất phát: hoặc là tình huống bên ngoài của thế giới truyện kể (các sự kiện tự nhiên, sự kiện hành động, sự kiện tương tác) hay tình huống bên trong của một nhân vật nào đó (sự kiện tâm trí – mental’noe). Như vậy, theo quan niệm của chủ nghĩa cấu trúc, tức tự sự học kinh điển, thì văn bản tự sự là văn bản kể những câu chuyện, tức là kể các sự kiện.  Thế nhưng ngoài tính logic nhân quả, liên tục, đối lập, khác biệt, bổ sung, được nêu trong các công trình của Greimas, Bremond, Todorov, quy chế của sự kiện chưa được nêu rõ.

Từ năm 1970 Ju. Lotman đã nêu vấn đề sự kiện của truyện kể như một phương diện tạo nghĩa đối với nhận thức thế giới. Trong công trình Cấu trúc văn bản nghệ thuật năm 1970 ông đã xác định, sự kiện là cơ sở của truyện kể, coi sự kiện là tiêu chí phân biệt văn văn bản có chuyện (cốt truyện) với văn bản không có chuyện ( có sự kiện hay không có sự kiện)[5]. Ju. Lotman nêu định nghĩa “sự kiện trong văn học như là việc nhân vật di chuyển qua ranh giới của trường nghĩa” trong tác phẩm. Tác phẩm như một mô hình về thế giới, chịu sự chi phối của bức tranh thế giới, tự chia không gian của nó thành các trường đối lập về ý nghĩa với các đường ranh giới: người giàu, kẻ nghèo, của mình, của người, chính đạo, tà đạo, văn minh và dã man, tự nhiên và xã hội, bạn và thù, tốt và xấu…Ranh giới này có thê có ý nghĩa không gian, đạo đức, tâm lí, nhận thức, thực dụng.  Nếu một nhân vật tuy có nhiều hành động, nhưng không có hành động động chạm tới các ranh giới có sẵn, thì nhân vật ấy khẳng định thế giới ấy, không có sự kiện nào xảy ra, không có chuyện. Một nhân vật làm sai lệch, vượt qua ranh giới, thì có sự kiện, và sự kiện được coi là tin mới, chuyện lạ, là nhân tố có tính “cách mạng”, nghĩa là làm thay đổi trật tự theo nghĩa tích cực hay tiêu cực[6]. Cám lấy trộm giỏ tép của Tấm, vi phạm nguyên tắc thành thực tồn tại tiềm ẩn, trở thành kẻ ăn cắp, kẻ chống lại đồng loại, và sẽ bị trừng trị. Công lao của Lotman là nêu định nghĩa về logich ngữ nghĩa của sự kiện và xác lập mối quan hệ sự kiện với mô hình văn hóa, bức tranh thế giới. Từ đó có thể tiến hành loại hình hóa sự kiện theo bức tranh thế giới. Nhưng cả định nghĩa của Hegel lẫn định nghĩa của Lotman đều đều ở bình diện lớn, khái quát.  N. Tamarchenco là người định nghĩa sự kiện truyện kể trên cơ sở ý kiến của Hegel và Lotman[7]. “Sự kiện truyện kể là sự dịch chuyển bên ngoài hay bên trong của nhân vật (chuyến đi, hành động, hành vi tinh thần) vượt qua cái ranh giới phân chia không gian được miêu tả thành từng phần hay phạm vi, từng thời điểm của thời gian nghệ thuật, nhằm thực hiện mục đich hay từ bỏ nó hoặc khắc phục các trở ngại.” Tamarchenco đã mở rộng hơn khái niệm của Lotman. Từ chối vượt qua trường nghĩa cũng là sự kiện, ví như nhân vật Hoàng trong Đôi mắt từ chối đi theo Độ ra vùng tự do. Vượt qua sự rụt rè để bày tỏ tình yêu như trong truyện Thầy giáo dạy văn của Tshekhov cũng là sự kiện. Quan niệm sự kiện gắn với mục đích như Hegel không nhất thiết có tính phổ quát, còn Ju. Lotman nêu định nghĩa sự kiện nói chung, không gắn với sự kiện của văn bản tự sự nghệ thuật.

Muốn xác lập tính sự kiện nghệ thuật trong văn bản tự sự Whol Schmid trong sách Tự sự học (2003)  và trong tác phẩm sau đó[8] nêu định nghĩa sự kiện, xuất phát từ cách hiểu chung sự kiện như là sự biến đổi của tình huống ban đầu của thế giới nghệ thuật. Tình huống ban đầu là tình huống khi chưa xảy ra sự kiện. Nhưng thế nào là sự biến đổi? Theo quan điểm của Lotman, sự biến đổi ấy là sự vi phạm, sự vượt qua ranh giới của các quy luật, quy phạm, quy tắc của thế giới nghệ thuật, vi phạm các điều cấm của thế giới, phá vỡ trật tự của nó mà các nhân vật thực hiện. Nhưng bản thân sự vi phạm chưa tự nó tạo nên sự kiện, nếu như chưa có người chứng kiến. Đó là vì sự kiện không chỉ là việc xảy ra, mà là việc xảy ra có nghĩa, mà sự kiện có nghĩa chỉ diễn ra đối với những chủ thể chứng kiến, nhận thức  nhất định. Nói như V. Tiupa, sự kiện trong tự sự có tính chất ý hướng (intentionality)[9]. Điều này phù hợp với việc xáo trộn sự kiện, phá vỡ tính liên tục và tính nhân quả của câu chuyện để tạo thành truyện kể. Sự kiện gắn liền với một quan niệm về sự kiện hay quan niệm về sự kiện. Trong đời sống, việc trẻ con nói hỗn và nói tục là sự kiện đối với người làm công tác văn hóa, giáo dục như giáo viên, nhưng không có ý nghĩa đối với công an, nếu nó không gây mất trật tự công cộng. Ngược lại người vượt đèn đỏ là sự kiện đối với cảnh sát giao thông, nhưng không phải sự kiện quan tâm của cảnh sát hình sự. Nhà sử học chỉ quan tâm các sự kiện có tầm quốc gia, bang giao, nhưng không quan tâm các sự kiện của đời thường, ví như vụ mất gà hay ngoại tình trong xóm. Nhà văn lại quan tâm các sự kiện có ý nghĩa nhân cách của con người. Như vậy sự kiện trong văn học khác sự kiện của sử học không chỉ ở một bên là sự thật lịch sử, một bên là hư cấu, mà còn ở chỗ văn học quan tâm sự kiện thuộc nhân cách, trạng thái văn hóa, tinh thần  của con người. Sự kiện phải được một ý thức của chủ thể nào đó xác nhận, nhận ra. Chủ thể đó trong văn bản là nhân vật, người kể chuyện và qua đó là người đọc xác nhận và nhận ra. Ví dụ chàng Trương trong Người con gái Nam Xương nghi oan cho vợ là một sự kiện dẫn đến cái chết oan khuất của người vợ. Nghi oan là vi phạm quy tắc tôn trọng sự thật, là nguyên tắc tạo nên trật tự đời sống. Người vợ, nhười kể chuyện và người đọc biết chàng Trương sai lầm, chỉ Trương không biết, nên mới tạo thành bi kịch. Sau tình cờ mới tự giác ngộ. Paul Ricoeur cho rằng sự kiện là cái xảy ra “khác với điều ta chờ đợi” là chỉ các sự kiện loại này. Tuy vậy đó là sự kiện đời thường, chưa phải sự kiện có tính thời đại, như quan niệm của Goethe, cho rằng sự kiện là điều xảy ra “chưa từng biết”.  Như vậy, gắn với loại hình chủ thể tiếp nhận và loại hình bức tranh thế giới ta sẽ có các kiểu loại hình hóa sự kiện trong tự sự.

Theo W. Schmid tính sự kiện trong tự sự thể hiện dưới nhiều mức độ khác nhau. Tính sự kiện cao nhất, đầy đủ nhất khi sự đổi thay tình huống trong truyện thực sự xảy ra và có kết quả thực tế trong thế giới hư cấu. Nếu nhân vật chỉ mới nghĩ đến sự đổi thay tình huống, ước mơ đổi thay, tưởng tượng ra nó, mà chưa có hành động, chưa có kết quả làm thay đổi thực sự, thì chưa coi là có sự kiện. Đó chỉ là hành vi ước muốn, tuy cũng có nghĩa nhưng tính sự kiện yếu. Nếu chỉ mới muốn hành động mà chưa hành động, chuẩn bị hành động hoặc đang thực hiện mà chưa có kết quả, cũng coi như chưa có sự kiện. Kết quả sự kiện phải tiến hành cho đến hết tự sự mới coi là có kết quả, ví như sự kiện trong truyện cổ tích, truyện trung đại hay tiểu thuyết lãng mạn và tiểu thuyết chủ nghĩa hiện thực cổ điển, như V. Hugo, Balzac, Standhal, Zola, Maupassant, Vũ Trọng Phụng, Khái Hưng, Nhất Linh. Chính vì thế mà các sự kiện chưa xảy ra, chưa có kết quả thường được xem là không có sự kiện, “không có chuyện” hoặc tính sự kiện yếu, là đặc điểm của sang tác kiểu “hậu hiện thực chủ nghĩa” (postrealizm) của Tshekhov. Ví dụ trong truyện ngắn của Tshekhov Người đàn bà và con chó nhỏ, nhân vật Gurov chán đời ra bờ biển giải khuây gặp người đàn bà cũng thất vọng về tình duyên, họ yêu nhau và hứa sẽ li dị hôn nhân cũ để được lấy nhau. Nhưng sau khi trở về chẳng ai từ bỏ gia đình cũ của mình, họ vẫn sống trong cái thế giới cũ mà họ đã chán. Hoặc như trong truyện Ngôi nhà có căn gác nhỏ, đỉnh cao xung đột là cuộc tranh cãi có tính chính luận giữa người họa sĩ và nữ nhân vật, song không đi đến kết quả nào, coi như không có chuyện. Một truyện khác của Tshekhov kể một người chồng bắt được quả tang thư hò hẹn của vợ với tình nhân, nổi cơn ghen, định bụng sẽ làm to chuyện. Nhưng khi người vợ đến hẹn yêu cầu chồng đưa tiền, người chồng lại đưa tiền cho vợ. Thế là không có sự gì xảy ra, không có kết quả. Đó cũng là truyện không có chuyện[10]. Nhưng xét từ một phía khác, sự kiện rút lui im lặng (tức từ chối) của người chồng, cái sự phản ứng lẽ ra phải có đã không có, đối với ý thức thông thường của người đọc, là một chuyện lạ, nó cũng là sự kiện. Đây là sự kiện đối với ý thức người đọc.  Như thế tính sự kiện của văn bản tự sự đạt được mức độ tối đa khi sự biến đổi tình huống được xảy ra trong quy mô toàn tác phẩm hư cấu. Các biến đổi nhỏ, không đáng kể không làm nên tính sự kiện. Việc xem một thay đổi tình huống nào đó là sự kiện phụ thuộc vào bức tranh thế giới của kiểu văn hóa theo quan niệm Lotman và phụ thuộc vào hệ giá trị của nhân vật hoặc của  chủ thể tiếp nhận tự sự.

Sự kiện thực tế thường có hai loại. Loại biến đổi trong không gian thời gian và loại thay đổi trong tâm trí. Đó là sự thay đổi trong nhận thức, tâm hồn nhân vật như là sự bừng ngộ, sự thức tỉnh. Trong Thi pháp học Aristote viết: Toàn bộ vui buồn của nhân sinh đều thể hiện trong hành động của nhân vật. Điều đó không hoàn toàn đúng, bởi vui buồn của nhân sinh thể hiện trong tâm tình, suy nghĩ thầm kín, trong hoạt động nội tâm. Trong thời của mình Aristote chưa hề thấy tiểu thuyết. Vì vậy phải tính đến sự kiện tâm trí. Ví như sự kiện “phục sinh tâm hồn” của Raskolnikov trong Tội ác và trừng phát của Dostoievski, sự “bừng ngộ” về ý nghĩa  cuộc sống ở Pie Bezukhov trong Chiến tranh và hòa bình của Tolstoi, hay sự tự nhân ra tội lỗi của anh em nhà Karamazov trong tiểu thuyết cùng tên của Dostoievski.  Truyện ngắn của Tshekhov chủ yếu là thể hiện các sự kiện tâm trí của nhân vật hoặc của người đọc. Nhân vật chưa vượt qua ranh giới của trường nghĩa, song đã nhận ra một chân trời khác tốt đẹp hơn, song không có sức mạnh để vươn tới và vượt qua nó. Đặc điểm này khiến cho ta thấy sang tác của Nam Cao có phần giống với nhà văn hậu hiện thực chủ nghĩa Nga A. Tshekhov.

Schmid nêu ra năm điều kiện thể hiện mức độ của tính sự kiện. Tính tương đối của sự kiện trong tương quan với các chủ thể, với ngữ cảnh là rất rõ rệt. Sự kiện xảy ra xét trong tương quan với các chủ thể trong truyện. Trong truyện ngắn của Tshekhov có tên Sự kiện kể chuyện  con mèo đẻ một bầy mèo con, rồi con chó Nero ăn cả bầy mèo con ấy. Đối với người lớn trong nhà, đó chỉ là chuyện vặt, đành chịu đựng, chỉ ngạc nhiên là con chó phàm ăn, còn hai đứa trẻ trong chuyện, Vanhia sáu tuổi và Nina bốn tuổi, thì vừa tức, vừa tiếc, tại sao con chó ác thế lại không bị trừng phạt. Như thế việc con chó ăn lũ mèo con là sự kiện đối với hai đứa trẻ, mà không phải sự kiên đối với người lớn.

Một điều kiện quan trọng của sự kiện trong truyện kể là tính chất không thể đoán trước. Tính sự kiện càng cao khi sự kiện không thể đoán trước, bất ngờ đối với người đọc. Tính bất ngờ, nghịch lí là do sự đổi thay mâu thuẫn với dư luận, ý kiến chung của nhân vật và chủ thể tiếp nhận, mâu thuẫn với tiến trình diễn biến. Một biến đổi đã biết trước thì không thể trở thành sự kiện. Tất cả sự kiện trong các tác phẩm hay đều không thể đoán trước. Ví dụ các sự kiện trong truyện Chí Phèo, Vợ chồng A Phủ đều không thể đoán trước được[11]. Sự kiện trong các tác phẩm văn học trung đại như Truyện Kiều, Lục Vân Tiên do chưa thoát khỏi mô hình tư duy huyền thoại, tính công thức, tính lặp lại, sử dụng lại, mức độ không đoán trước có giảm sút, trong trường hợp đó tâm lí chủ thể phải được miêu tả, tô đậm, bổ sung chi tiết để tăng cường tính không đoán trước.

Thứ ba là tính liên tục. Sự biến đổi tình huống diễn ra trong một quá trình, một chuỗi các tình tiết, cái này tiếp theo cái trước, do đó có tính liên tục. Thông thường tính liên tục gây chờ đợi, trả lời câu hỏi sự việc rồi sẽ ra sao? Rồi sao nữa? Sự chờ đợi gây hấp dẫn như trong Nghìn lẻ một đêm, cứu sống nàng Sheherazad khỏi lưỡi gươm của bạo chúa. Thiếu tính liên tục truyên không thành truyện.

Điều kiện thứ tư là tính không đảo ngược. Tính sự kiện càng cao khi khả năng biến đổi đảo ngược càng ít. Các sự kiện phục sinh, chết đi sống lại như trong truyện cổ tích thần kì, truyện trung đại làm giảm sút tính truyện. Trong các truyện phát triển theo nguyên tắc tuyến tính sự kiện đổi thay là cho tình huống và trạng thái nhân vật một khi đã thay đổi thì không thể trở về tình huống ban đầu. Các truyện bừng ngộ, phục sinh tâm hồn, nhân vật phải tiến hóa, ở vào một lập trường tư tưởng khác trước.

Điều kiện thứ năm là sự kiện không lặp lại. Mỗi sự kiện chỉ diễn ra một lần, không lặp lại sự kiện đã xảy ra trước đó. Tấm lần đầu biến thành chim vàng anh, lần hai biến thành cây xoan đào, thì lần ba phải biến thành cậy thị chứ không thể lặp lại.  Nhân vật Olia Plemianikova trong truyện ngắn Dushechka của Tshekhov qua các cuộc hôn nhân khác nhau đã thay đổi về nhân sinh quan. Nếu sự kiện mà lặp lại thì nó biến thành sự miêu tả, đánh mất tính truyện. Tính không lặp lai làm nên sự diễn tiến trong tự sự.

Xét ở bình diện giao tiếp Valeri Tiupa trong bài  Tính chất của sự kiện và các hình thái diễn ngôn nêu ra ba tính chất của sự kiện. 1. Tính chất duy nhất, một lần, tức là sự xuất hiện các sự thật (hư cấu hoặc không) không có tiền lệ. Tiêu chí này tượng tự như điều Schmid đã nói. 2. Tính gián đoạn.Sự kiện phải tách khỏi tính liên tục của tồn tại như là một mặt cắt của đời sống, đến lượt mình, tự sự lại chia nhỏ nó ra thành các tình tiết để tạo thành câu chuyện. Nhưng chúng cũng có tính gián đoạn, nếu chúng liên tục, không tách rời nhau thì tính sự kiện cũng bị thủ tiêu. Bởi vì mỗi sự kiện đều có mở đầu và kết thúc, nó do đó có tính gián đoạn. Nhưng xét tính liên kết các sự kiện tạo nên câu chuyện thì nó lại có tính liên tục. Sự kiện và câu chuyện khác nhau, song thống nhất với nhau trong tính sự kiện. Tính chất này có vẻ mâu thuẫn với tiêu chí tính liên tục của Schmid, nhưng thực chất là một sự bổ sung cần thiết. 3. Tính ý hướng, tức là tính không tách rời sự kiện với ý thức tự sự. Các sư kiện như những biểu hiện khách quan (bằng chứng) cho các ý thức chủ quan. Tính ý hướng của sự kiện làm cho các sự kiện của tự sự phụ thuộc vào các hình thái diễn ngôn trong xã hội, nghĩa là trong mỗi hình thái diễn ngôn, người ta chỉ có thể cho phép nói đến những kiểu loại sự kiện nhất định, có những sự kiện không được phép nói đến hoặc không thừa nhận là sự kiện. Ju. Lotman đã nói, “Bức tranh thế giới sẽ cung cấp một quy mô cho những gì được coi là sự kiện.”[12] Như thế trong tự sự vấn đề sự kiện không thể tách rời với diễn ngôn biểu hiện nó. Sự kiện phải được kể ra, nói lên, miêu tả ra, và giữa thế giới được miêu tả và thế giới miêu tả có mối liên hệ không thể tách rời, và hình thái diễn ngôn tác động đến hệ thống sự kiện trong văn học. Và đối với các trào lưu văn học khác nhau có các hệ thống sự kiện khác nhau. Ví như hệ thống sự kiện truyện trung đại, sự kiện trong văn học lãng mạn, văn học hiện thực, văn học hiện sinh, văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa.  Mối quan hệ sự kiện và diễn ngôn này làm nhớ tới luận điểm quan trọng của M. Bakhtin, “trước mắt ta có hai sự kiện – sự kiện được nói đến và sự kiện nói (và trong sự kiện sau cả chúng ta cùng tham gia vào như là người nghe, người đọc)”[13]Như vậy vấn đề sự kiện không thể được xem xét tách rời với diễn ngôn tự sự.

Vấn đề sự kiện đang mở ra những khả năng cho nghiên cứu lí thuyết tự sự và loại hình hóa tự sự trong văn học.

(Công trình hoàn thành với tài trợ của quỹ Nafosted, Bộ khoa học và công nghệ Việt Nam)

[1] G. Genette. Biên giới của tự sự. Trong sách Những vấn đề lí luận văn học phương Tây hiện đại-Tự sự học kinh điển, nxb Văn học, Hà Nội, 2010, tr. 41. Chúng tôi có điều chỉnh theo bản tiếng Nga và tiếng Trung.

[2] E. M. Forster. Các bình diện của tiểu thuyết. Tô Bỉnh Văn dịch, nxb. Hoa Thành.. Quảng Châu, 1984. Bản sách điện tử.

[3] Ví dụ: Từ điển thuật ngữ nghiên cứu văn học của L. I. Timoffeev (chủ biên 1974), Từ điển huật ngữ văn học của chúng tôi chủ biên (1992, 2005).

[4] W. Schmid. Tự sự học. Matscva, 2003, Bản điện tử của thư viện Yanko. Lib. Ru. Tr. 10.

[5] Lotman Ju. M. Cấu trúc văn bản nghệ thuật, nxb. Nghệ thuật, M., 1970, tr. 280 – 289, tiếng Nga.

[6] Lotman Ju. M. Xem bản dịch Kết cấu của tác phẩm văn học của Lã Nguyên trong sách Lí luận văn học những vấn đề hiện đại. ĐHSP, 2012.

[7] Tamarchenco N. Thi pháp học. Từ điển thuật ngữ và khái niệm thường dung, M., Intrada Kulagin, 2008.tr. 239.

[8] Xem. Sư kiện và tính sự kiện, V. markovich và W. Schmid chủ biên, nxb. Kulagina Intrada, Moscva 2010.

[9] V. Tiupa. Trạng thái tính sự kiện và hình thái diễn ngôn. Trong sách Sự kiện và Tính sự kiện. Tài liệu đã dẫn, tr.

[10] Nhà nghiên cứu Trung Quốc Ôn Nho Mẫn trong sách Nghiên cứu các hiên tượng văn học những năm 80, Đại học Bắc Kinh, 1988, khi nói đến hiện tượng truyện không có chuyện trong văn học Trung Quốc đương đại đã nhận xét rằng, siwr dĩ “truyện không có chuyện” là vì có ba đắc điểm sau. Một là tình tiết không có độ dài, không tạo cảm giác phức tạp; hai là độ dốc của sự kiện ít, khoảng cách cao thấp không đáng kể; ba là không có các sự kiện va đập bên ngoài như chiến đấu, đấu tranh xủng xoảng. Các nhận xét đúng , nhưng thiên về cảm tính. Nhưng ông khẳng định hiện tượng trên là phong cách, trên thực tế, không thể có truyện mà không có chuyện được. Trong sách Môn tiểu thuyết, nxb Tác gia, Bắc Kinh, 2002, tác giả này khẳng định: câu chuyện là thuộc tính bất biến của tư sự. Quan điểm này thống nhất với quan điểm của Forster..

[11] Xem các bài phân tích lien quan trong Đọc văn học văn của Trần Đình Sử, nxb Giáo dục, Hà Nội, 2001.

[12] Ju. Lotman. Cấu trúc văn bản nghệ thuật, Matscova, 1970, tr. 283.

[13] M. Bakhtin. Những vấn đề văn học và mĩ học, nxb. Văn học nghệ thuật, Matscova, 1975, tr. 403., trong bài Các hình thức thời gian và không thời gian trong tiểu thuyết.

Advertisements

About Trần Đình Sử

Giáo sư tiến sĩ Lý luận văn học, khoa Ngữ Văn, Đại học sư phạm Hà Nội
Bài này đã được đăng trong Uncategorized. Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

3 Responses to Sự kiện trong tự sự học

  1. Pingback: Anhbasam Điểm Tin thứ Sáu, 31-10-2014 | doithoaionline

  2. Pingback: Tin thứ Sáu, 31-10-2014 « BA SÀM

  3. Gấu nói:

    Cảm ơn Giáo sư đã viết bài này ạ!

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s